27 września 1939 roku powstało Polskie Państwo Podziemne. Jak mogło działać pod okupacją

Polskie Państwo Podziemne ma swój symboliczny początek 27 września 1939 roku. Tego dnia, jeszcze przed kapitulacją Warszawy, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz wraz z grupą oficerów Wojska Polskiego utworzył Służbę Zwycięstwu Polski. Nie oznaczało to jednak, że 27 września istniała już kompletna podziemna administracja, sądy, szkoły i parlament. Jak informuje redakcja TopFlop i Instytut Pamięci Narodowej, struktury te powstawały stopniowo, a SZP stała się początkiem organizacji wojskowej, z której później wyrosły Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa.

System, który rozbudowano podczas okupacji, obejmował znacznie więcej niż konspiracyjne oddziały zbrojne. Istniał pion wojskowy podporządkowany władzom RP, Delegatura Rządu na Kraj, administracja terenowa, sądownictwo, polityczna reprezentacja kraju, tajne szkolnictwo oraz rozbudowany obieg informacji. W 1944 roku sama Armia Krajowa liczyła ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, a w tajnym nauczaniu uczestniczyło około 1,5 mln dzieci. 27 września 2026 roku przypada 87. rocznica powołania Służby Zwycięstwu Polski, co potwierdza tegoroczny komunikat IPN dotyczący oficjalnych obchodów.

Dlaczego właśnie 27 września 1939 roku uznaje się za początek Polskiego Państwa Podziemnego

Pod koniec września sytuacja militarna Polski była krytyczna. III Rzesza zaatakowała kraj 1 września, a 17 września granicę przekroczyła Armia Czerwona. Warszawa nadal się broniła, podobnie jak Modlin i Hel, ale wynik kampanii był już przesądzony. W takich warunkach zaczęto przygotowywać struktury, które miały kontynuować walkę już po utracie możliwości prowadzenia regularnej wojny w kraju. Sejm RP określa Służbę Zwycięstwu Polski jako „zalążek Polskiego Państwa Podziemnego”, co jest znacznie precyzyjniejszym sformułowaniem niż twierdzenie, że cała podziemna państwowość była gotowa już tego dnia.

27 września gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz utworzył SZP w oblężonej Warszawie. Organizacja miała charakter wojskowy i miała kontynuować walkę przeciw okupantom. Sam aparat państwa podziemnego rozwijał się dopiero później, wraz z tworzeniem administracji cywilnej i politycznego przedstawicielstwa kraju. Dlatego historycznie najdokładniej mówić, że 27 września rozpoczęła się budowa Polskiego Państwa Podziemnego.

Kontekst wydarzeń był szczególny. Zaledwie dziesięć dni wcześniej rozpoczęła się sowiecka agresja. Szczegółową chronologię tego momentu przedstawia materiał o pierwszych 24 godzinach po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, w którym można prześledzić działania KOP, decyzje Naczelnego Wodza oraz ewakuację najwyższych władz państwowych.

„Służba Zwycięstwu Polski stała się zalążkiem Polskiego Państwa Podziemnego” — przypomina Kancelaria Sejmu RP w materiale poświęconym 27 września.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej

Pierwsza organizacja nie funkcjonowała długo pod nazwą SZP. 4 grudnia 1939 roku premier rządu RP na uchodźstwie i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski powołał Związek Walki Zbrojnej. To właśnie tę datę podaje obecnie IPN w oficjalnym kalendarium poświęconym początkom Polskiego Państwa Podziemnego. ZWZ miał stworzyć jednolitą, podporządkowaną legalnym władzom organizację wojskową. Kolejna zasadnicza zmiana nastąpiła 14 lutego 1942 roku, gdy Sikorski przekształcił ZWZ w Armię Krajową. Pierwszym dowódcą AK został gen. Stefan Rowecki „Grot”.

Nie wszystkie organizacje podziemne od razu podporządkowały się jednemu dowództwu. Proces scaleniowy był długotrwały i napotykał spory polityczne oraz organizacyjne. Do AK weszły między innymi znaczne części Batalionów Chłopskich i Narodowej Organizacji Wojskowej. Część Narodowych Sił Zbrojnych pozostawała natomiast poza strukturami akowskimi.

Etap	Data	Znaczenie
Służba Zwycięstwu Polski	27 września 1939	początek centralnie organizowanej konspiracji wojskowej
Związek Walki Zbrojnej	4 grudnia 1939	budowa jednolitej organizacji podporządkowanej władzom RP
Armia Krajowa	14 lutego 1942	przekształcenie ZWZ w podziemne wojsko
Akcja „Burza”	od 1944	występowanie AK przeciw Niemcom w miarę przesuwania się frontu
rozwiązanie AK	19 stycznia 1945	rozkaz gen. Leopolda Okulickiego

W 1944 roku AK osiągnęła liczebność ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów. To liczba podawana w aktualnych materiałach IPN. Inne opracowanie Instytutu mówi o prawie 380 tys. żołnierzy na początku 1944 roku. Różnica wynika między innymi z okresu, którego dotyczą dane, oraz sposobu ujmowania stanów organizacyjnych, dlatego w artykule bezpieczniej posługiwać się oficjalnym sformułowaniem „ponad 350 tys.”.

Więcej o różnicach pomiędzy AK, Batalionami Chłopskimi, NSZ i innymi formacjami można przeczytać w opracowaniu dotyczącym organizacji i dowódców polskiego podziemia podczas II wojny światowej.

Armia Krajowa nie była tylko partyzantką

Obraz żołnierza z bronią w lesie pokazuje jedynie niewielką część działalności AK. Organizacja prowadziła wywiad i kontrwywiad, przygotowywała akcje dywersyjne, utrzymywała łączność kurierską i radiową, szkoliła kadry oraz zdobywała i produkowała uzbrojenie. Wytwarzano także fałszywe dokumenty potrzebne konspiratorom. Kolportaż podziemnej prasy i działalność propagandowa należały do kolejnych elementów pracy.

IPN podaje ponadto, że spośród ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy około 35–40 tys. ochotników działało w oddziałach leśnych. Oznacza to, że zdecydowana większość zaplecza AK funkcjonowała w inny sposób.

Terenowa organizacja AK częściowo odwzorowywała przedwojenny podział administracyjny. Na obszarze województw tworzono okręgi, w powiatach obwody, a na poziomie gmin placówki. Pozwalało to działać lokalnie i ograniczać przepływ informacji między ludźmi, którzy nie musieli się wzajemnie znać.

Do najważniejszych rodzajów działalności należały:

• wywiad i kontrwywiad;
• dywersja i sabotaż;
• przygotowywanie kadr;
• utrzymywanie łączności;
• zdobywanie i produkcja broni;
• tworzenie fałszywych dokumentów;
• kolportaż prasy;
• organizowanie oddziałów terenowych;
• przygotowania do otwartego wystąpienia zbrojnego.

Tak rozbudowany podział zadań tłumaczy, dlaczego działalność konspiracyjna mogła obejmować setki tysięcy osób bez skupiania ich w dużych oddziałach.

Jak działała cywilna administracja bez oficjalnych urzędów?

Wojsko było tylko jednym z dwóch podstawowych pionów podziemnego państwa. Drugim była administracja cywilna podporządkowana Rządowi RP na uchodźstwie. Na jej czele znajdował się Delegat Rządu na Kraj, który kierował Delegaturą Rządu. W maju 1944 roku delegat otrzymał rangę wicepremiera. Struktury istniały na szczeblu centralnym, wojewódzkim i powiatowym. Według IPN sama Delegatura posiadała 18 departamentów.

Zakres działania przypominał administrację zwykłego państwa, choć wszystko musiało odbywać się w konspiracji. Istniały między innymi departamenty spraw wewnętrznych, informacji i prasy, pracy i opieki społecznej oraz oświaty i kultury. Przygotowywano kadry i rozwiązania potrzebne po zakończeniu okupacji. Zajmowano się również sprawami bieżącymi dotyczącymi społeczeństwa.

Państwo działające w mieszkaniach i zakonspirowanych lokalach

Nie było jawnych ministerstw ani budynków z tablicami urzędowymi. Dokumenty powstawały w prywatnych mieszkaniach, zakonspirowanych punktach i lokalach organizacyjnych.

Kontakty ograniczano do minimum. Posługiwano się pseudonimami i pośrednikami. Meldunki przekazywali kurierzy, a łączność z władzami poza okupowanym krajem utrzymywano również drogą radiową.

Okupacyjna mapa Polski dodatkowo komplikowała pracę. Ziemie polskie zostały podzielone między III Rzeszę i Związek Sowiecki, a część terenów zajętych przez Niemców wcielono bezpośrednio do Rzeszy, podczas gdy z pozostałych utworzono Generalne Gubernatorstwo. Schemat tego podziału i jego konsekwencje administracyjne opisano szerzej w materiale o tym, jak Niemcy i ZSRS podzieliły terytorium II Rzeczypospolitej.

Podziemny parlament również zmieniał swoją strukturę

Polskie podziemie posiadało także polityczną reprezentację. Jej forma kilkakrotnie zmieniała się podczas wojny. IPN wskazuje, że 9 stycznia 1944 roku z przekształcenia Krajowej Reprezentacji Politycznej powstała Rada Jedności Narodowej. W jej tworzeniu uczestniczyli przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Ludowego oraz Stronnictwa Pracy. Instytut Pamięci Narodowej

Wcześniej funkcjonowały inne formy politycznej reprezentacji. W lutym 1940 roku działał Polityczny Komitet Porozumiewawczy, następnie Krajowa Reprezentacja Polityczna.

RJN pełniła rolę politycznego przedstawicielstwa Polskiego Państwa Podziemnego. W publicystyce i oficjalnych materiałach państwowych często określana jest jako podziemny parlament. Takiego określenia używa również Kancelaria Sejmu.

Rada nie była parlamentem w takim samym sensie jak przedwojenny Sejm. Nie pochodziła z nowych wyborów przeprowadzonych w okupowanym kraju. Jej zadaniem było reprezentowanie głównych środowisk politycznych związanych z legalnymi władzami RP.

Podziemie stworzyło także własny system sądownictwa

Cywilna część struktur nie ograniczała się do administracji i polityki. Działało również zakonspirowane sądownictwo. IPN wymienia Cywilne Sądy Specjalne, Kierownictwo Walki Cywilnej oraz Państwowy Korpus Bezpieczeństwa, określany jako podziemna policja. Organy te rozpatrywały między innymi sprawy dotyczące kolaboracji z okupantem. Zajmowały się także niektórymi przestępstwami pospolitymi.

Stosowano różne sankcje. W materiałach IPN wymieniane są bojkot, chłosta, kontrybucje oraz — w najcięższych przypadkach — kara śmierci. Nie oznaczało to jednak, że podziemne sądy dysponowały możliwościami porównywalnymi z normalnym aparatem państwowym. Każde postępowanie, przekazanie dokumentów i wykonanie decyzji odbywało się w warunkach okupacyjnego terroru.

Funkcjonowanie sądów miało również znaczenie organizacyjne. Podziemne władze próbowały w ten sposób zachować zasadę, że kary nie powinny wynikać wyłącznie z samowolnych decyzji uzbrojonych grup.

Tajne nauczanie osiągnęło skalę setek tysięcy uczniów

Jednym z najbardziej rozbudowanych cywilnych obszarów konspiracji była edukacja. Niemiecka polityka okupacyjna ograniczała możliwość kształcenia Polaków, dlatego lekcje organizowano poza oficjalnym systemem. Odbywały się w prywatnych mieszkaniach, małych grupach oraz zmieniających się lokalach.

Nauczanie obejmowało szkoły podstawowe, średnie oraz studia wyższe. Za udział w konspiracyjnej edukacji groziły represje zarówno nauczycielom, jak i uczniom oraz osobom udostępniającym lokale.

Według opracowania IPN tajnym nauczaniem objęto około 1,5 mln dzieci oraz około 100 tys. młodzieży na poziomie szkoły średniej i wyższej. W pracę dydaktyczną zaangażowanych było kilkadziesiąt tysięcy pedagogów.

Dane Najwyższej Izby Kontroli pozwalają dokładniej zobaczyć skalę działalności w końcowym okresie okupacji. W roku szkolnym 1943/1944 na terenie Generalnego Gubernatorstwa tajnym nauczaniem średnim objętych było 83,8 tys. uczniów. Około 6,5 tys. osób uzyskało dyplomy w ramach podziemnego szkolnictwa akademickiego. Największym ośrodkiem była Warszawa, ale studia prowadzono również między innymi w Krakowie, Wilnie, Lwowie, Częstochowie i Kielcach.

Element tajnego szkolnictwa	Potwierdzona skala
dzieci objęte tajnym nauczaniem	ok. 1,5 mln
młodzież na poziomie średnim i wyższym	ok. 100 tys.
uczniowie szkół średnich w GG w 1943/44	83,8 tys.
dyplomy tajnych studiów	ok. 6,5 tys.
zaangażowani nauczyciele	kilkadziesiąt tysięcy

„Tajnym nauczaniem objęto ok. 1,5 mln dzieci” — podaje IPN w opracowaniu Wiesława Jana Wysockiego dotyczącym okupacyjnej edukacji.

Prasa i informacja były równie potrzebne jak broń

Konspiracja potrzebowała sprawnego przepływu informacji. Podziemne struktury przygotowywały gazety, biuletyny, komunikaty i instrukcje. Treści trzeba było następnie wydrukować oraz dostarczyć do odbiorców bez ujawnienia drukarni i całej sieci kolportażowej. W warunkach okupacji już samo posiadanie nielegalnych materiałów wiązało się z poważnym ryzykiem.

Armia Krajowa prowadziła działalność informacyjną i propagandową równolegle z operacjami wojskowymi. Informacje z nasłuchu radiowego, meldunki z terenu i wiadomości z zagranicy mogły trafiać do podziemnych publikacji. Jednocześnie własna sieć przekazywania informacji pozwalała organizacjom wydawać polecenia i ostrzegać ludność.

Szczególne znaczenie miał wywiad. AK zbierała informacje o niemieckich jednostkach, transportach oraz infrastrukturze wojskowej. IPN wymienia działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą obok dywersji, łączności, szkolenia kadr, produkcji środków walki i legalizacji dokumentów jako podstawowe kierunki pracy organizacji.

Dlaczego tak rozbudowana struktura nie została szybko rozbita?

Nie istniało jedno miejsce, którego zajęcie oznaczałoby likwidację całej organizacji. Struktury były rozproszone terytorialnie. Poszczególni ludzie często znali tylko osoby potrzebne do wykonywania własnych zadań. Stosowano pseudonimy, konspiracyjne lokale, pośredników oraz oddzielne kanały łączności.

Działanie było możliwe także dlatego, że podziemie wykorzystywało już istniejące środowiska społeczne i zawodowe. W konspirację angażowali się byli wojskowi, urzędnicy, nauczyciele, kolejarze, lekarze, studenci, drukarze oraz przedstawiciele wielu innych zawodów. Nie musieli opuszczać swoich miast i tworzyć jawnych oddziałów. Część wykonywała zadania równolegle z codziennym życiem.

Rozproszenie miało jednak cenę. Aresztowanie kuriera, przejęcie dokumentów czy dekonspiracja lokalu mogły prowadzić do zatrzymań kolejnych osób. Niemiecki aparat bezpieczeństwa systematycznie rozpracowywał struktury podziemne.

Podziemne państwo nie było zatem niewidzialne dla okupanta. Jego funkcjonowanie polegało na ciągłym ograniczaniu skutków dekonspiracji.

Rok 1944 przyniósł zasadniczą zmianę sytuacji

Wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej kierownictwo AK rozpoczęło realizację akcji „Burza”. Jej oddziały miały podejmować walkę z wycofującymi się Niemcami oraz występować wobec nadchodzących Sowietów jako przedstawiciele legalnych władz Rzeczypospolitej. W praktyce ujawniający się żołnierze i przedstawiciele polskiej administracji byli w wielu miejscach rozbrajani i aresztowani przez sowieckie organy bezpieczeństwa.

19 stycznia 1945 roku gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” rozwiązał Armię Krajową. IPN potwierdza tę datę i wskazuje, że była ona związana z sytuacją powstałą po wkroczeniu wojsk sowieckich na kolejne obszary Polski.

Nie wszystkie konspiracyjne środowiska zakończyły wtedy działalność. Część dawnych żołnierzy AK działała później w innych strukturach podziemnych.

Cywilna część systemu również stopniowo przestawała funkcjonować. Polskie Państwo Podziemne nie zniknęło więc jednego dnia w wyniku jednego rozkazu. Poszczególne jego piony kończyły działalność w różnych momentach 1945 roku.

Polskie Państwo Podziemne w liczbach

Dane najlepiej pokazują, że nie była to niewielka organizacja konspiracyjna. Jednocześnie trzeba pamiętać, że statystyki dotyczą struktur nielegalnych i działających podczas wojny. Poszczególne opracowania mogą więc różnić się sposobem liczenia członków czy uczestników poszczególnych systemów. W poniższej tabeli podano wartości potwierdzone przez IPN i NIK.

Obszar	Dane
utworzenie SZP	27 września 1939
powołanie ZWZ	4 grudnia 1939
przekształcenie ZWZ w AK	14 lutego 1942
żołnierze AK w 1944 r.	ponad 350 tys.
oficerowie AK	ok. 10 tys.
ochotnicy w oddziałach leśnych AK	ok. 35–40 tys.
departamenty Delegatury Rządu	18
dzieci w tajnym nauczaniu	ok. 1,5 mln
młodzież na poziomie średnim i wyższym	ok. 100 tys.
uczniowie tajnych szkół średnich w GG w 1943/44	83,8 tys.
dyplomy tajnych studiów	ok. 6,5 tys.
rozwiązanie AK	19 stycznia 1945

W szerszej chronologii wydarzenia okupacyjne można także zestawić z osią czasu historii Polski, która porządkuje najważniejsze momenty od początków polskiej państwowości po XX wiek.

Dlaczego 27 września obchodzony jest Dzień Polskiego Państwa Podziemnego?

Sejm RP ustanowił Dzień Polskiego Państwa Podziemnego w 1998 roku. Data 27 września nawiązuje bezpośrednio do utworzenia Służby Zwycięstwu Polski w 1939 roku. Nie oznacza to jednak przyjęcia tezy, że wszystkie instytucje podziemnego państwa powstały właśnie tego dnia. Ustanowienie rocznicy podkreśla początek procesu organizowania konspiracyjnych struktur państwowych.

W 2026 roku obchodzona jest 87. rocznica utworzenia SZP. IPN zapowiedział na 27 września oficjalne uroczystości między innymi w Krakowie i Rzeszowie. W aktualnych komunikatach Instytut ponownie wskazuje 27 września 1939 roku jako datę powstania Służby Zwycięstwu Polski, 4 grudnia jako datę powołania ZWZ i 14 lutego 1942 roku jako moment przekształcenia ZWZ w Armię Krajową.

„27 września 1939 r. powstała Służba Zwycięstwu Polski” — przypomina Sejm RP, wyjaśniając genezę obchodzonego tego dnia święta.

Pytania i odpowiedzi

Czy Polskie Państwo Podziemne naprawdę powstało 27 września 1939 roku?

27 września powstała Służba Zwycięstwu Polski, którą oficjalne źródła określają jako zalążek Polskiego Państwa Podziemnego. Rozbudowany aparat wojskowy, administracyjny i polityczny tworzył się stopniowo w następnych miesiącach oraz latach.

Kto założył Służbę Zwycięstwu Polski?

Organizację utworzył w Warszawie gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz wraz z grupą oficerów Wojska Polskiego. Stało się to 27 września 1939 roku, kiedy stolica nadal broniła się przed wojskami niemieckimi.

Kiedy powstał Związek Walki Zbrojnej?

IPN wskazuje 4 grudnia 1939 roku jako datę powołania Związku Walki Zbrojnej przez gen. Władysława Sikorskiego. ZWZ został 14 lutego 1942 roku przekształcony w Armię Krajową.

Czy Armia Krajowa była całym Polskim Państwem Podziemnym?

Nie. AK była pionem wojskowym. Oprócz niej funkcjonowały cywilna Delegatura Rządu na Kraj, administracja terenowa, sądownictwo, polityczna reprezentacja kraju oraz tajne szkolnictwo.

Ilu żołnierzy liczyła Armia Krajowa?

Według aktualnych materiałów IPN w 1944 roku AK liczyła ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów. Inne opracowania IPN podają dla niektórych okresów liczbę zbliżoną do 380 tys., dlatego dane należy traktować jako historyczne szacunki zależne od przyjętej metodologii.

Jak mogło działać państwo, skoro Polska była okupowana?

Jego instytucje działały konspiracyjnie. Funkcje państwowe rozdzielono między pion wojskowy, Delegaturę Rządu, organy polityczne, sądy i struktury terenowe. Wykorzystywano pseudonimy, zakonspirowane lokale, kurierów i łączność radiową. Państwo podziemne pozostawało związane z konstytucyjnymi władzami RP funkcjonującymi poza okupowanym krajem.

Polskie Państwo Podziemne nie powstało jako gotowa struktura w ciągu jednego dnia. 27 września 1939 roku utworzenie Służby Zwycięstwu Polski rozpoczęło proces, który w następnych latach doprowadził do stworzenia podziemnej armii, administracji, reprezentacji politycznej, sądownictwa i systemu edukacji. Te właśnie fakty pozwalają precyzyjnie opisać znaczenie tej daty bez upraszczania historii: 27 września jest symbolicznym początkiem zorganizowanej podziemnej państwowości, a nie datą uruchomienia wszystkich jej instytucji naraz.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat:  Co dzieje się z jeżami pod koniec września: dlaczego nagle zaczynają jeść znacznie więcej