Co dzieje się z mikrobiomem człowieka w kosmosie? Polscy badacze analizują bakterie jelitowe astronautów z ISS

Polscy naukowcy badają mikrobiom astronautów po pobycie na ISS. Sprawdzają, jak mikrograwitacja, stres, promieniowanie i dieta zmieniają bakterie jelitowe oraz czy mikrobiota wraca do normy po locie.

Polscy naukowcy badają mikrobiom astronautów po pobycie na ISS. Sprawdzają, jak mikrograwitacja, stres, promieniowanie i dieta zmieniają bakterie jelitowe oraz czy mikrobiota wraca do normy po locie.

Mikrobiom człowieka w kosmosie stał się jednym z obszarów badań polskiej misji IGNIS na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Naukowcy z Wojskowej Akademii Technicznej analizują próbki pobrane od astronautów przed lotem, podczas pobytu na orbicie i po powrocie na Ziemię, informuje redakcja TopFlop. Chcą ustalić, czy mikrograwitacja, promieniowanie, stres, izolacja i zmiana sposobu żywienia powodują mierzalne zmiany w proporcjach mikroorganizmów jelitowych oraz jak długo takie zmiany mogą się utrzymywać.

Projekt Human Gut Microbiota prowadzi zespół WAT pod kierunkiem prof. dr hab. Elżbiety Trafny. Eksperyment wykonany podczas misji Axiom-4 z udziałem Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego nie polegał jedynie na porównaniu próbki „przed” i „po” locie. Materiał pobierano wielokrotnie, także trzy razy na pokładzie ISS, co pozwala obserwować dynamikę zmian, a nie tylko ich końcowy efekt. Według ostatnich dostępnych informacji WAT próbki przechodziły końcową analizę, a po analizie bioinformatycznej wyniki mają zostać przedstawione w publikacji naukowej.

Human Gut Microbiota: co dokładnie badają polscy naukowcy

Eksperyment Human Gut Microbiota jest jednym z 13 polskich projektów przygotowanych w ramach misji IGNIS. Jego podstawowe pytanie jest proste tylko pozornie: czy krótkotrwały pobyt człowieka na niskiej orbicie okołoziemskiej zmienia skład jego mikrobioty jelitowej? Polska Agencja Kosmiczna wskazuje trzy szczególnie istotne elementy środowiska kosmicznego — mikrograwitację, promieniowanie oraz stres.

Badacze analizują DNA bakterii obecnych w próbkach pobieranych na kolejnych etapach misji. Pozwala to porównywać względne udziały poszczególnych mikroorganizmów zamiast ograniczać się do samego stwierdzenia, czy dana bakteria jest obecna. Celem praktycznym jest zdobycie danych przydatnych przy projektowaniu żywienia i ochrony zdrowia astronautów podczas kolejnych lotów.

Mikrobiota jelitowa nie jest przypadkowym zbiorem drobnoustrojów. Tworzą ją ogromne społeczności bakterii, archeonów, grzybów i innych mikroorganizmów funkcjonujących w ścisłej relacji z gospodarzem. Ich skład wiąże się między innymi z metabolizmem, przetwarzaniem składników pokarmowych oraz funkcjonowaniem układu odpornościowego. Dlatego w medycynie kosmicznej pytanie brzmi nie tylko „czy bakterie się zmieniają”, lecz przede wszystkim — czy zmiany mogą wpływać na zdolność astronauty do utrzymania zdrowia podczas długiej misji. Badania prowadzone wcześniej na astronautach przebywających przez 6–12 miesięcy na ISS potwierdziły, że środowisko kosmiczne może zmieniać skład mikrobiomu jelit, skóry, nosa i języka.

Więcej o tym, jak mikroorganizmy jelitowe wiążą się z trawieniem i odpornością, można przeczytać w materiale o mikrobiomie jelitowym i jego wpływie na organizm.

„Szukamy zmian w proporcjach drobnoustrojów jelitowych w czasie”.

Tak cel badania opisała dr Małgorzata Stępińska z WAT w wypowiedzi dla PAP dotyczącej eksperymentu IGNIS.

Element badaniaCo sprawdzają naukowcy
Mikrobiota przed lotemPunkt odniesienia dla późniejszych próbek
Okres kwarantannyWpływ przygotowania, izolacji i narastającego stresu
Pobyt na ISSZmiany zachodzące bezpośrednio w środowisku kosmicznym
Powrót na ZiemięCzy mikrobiota zaczyna wracać do stanu sprzed misji
Sekwencjonowanie DNAZmiany w składzie i proporcjach bakterii
Analiza bioinformatycznaPorównanie profili mikrobiologicznych w kolejnych punktach czasowych

Próbki pobierano również bezpośrednio na ISS

Jedną z najważniejszych cech polskiego eksperymentu jest pobieranie materiału w trakcie misji, a nie wyłącznie przed startem i po lądowaniu. W badaniu uczestniczyło dwoje astronautów, których danych osobowych nie ujawniono. Próbki pobrano około trzech miesięcy przed wyprawą, dwukrotnie podczas kwarantanny poprzedzającej start, trzy razy na ISS oraz dwukrotnie po powrocie na Ziemię. Taki układ daje serię punktów pomiarowych pokazujących kierunek zmian.

Naukowcy mogą więc sprawdzić, czy określone różnice pojawiły się jeszcze przed lotem, dopiero na orbicie czy podczas ponownej adaptacji do ziemskich warunków.

Dodatkowe próbki z okresu kwarantanny okazały się szczególnie interesujące. Start misji był przesuwany, dzięki czemu zespół uzyskał materiał, którego pierwotnie nie przewidywał harmonogram eksperymentu. Z naukowego punktu widzenia pozwala on lepiej oddzielić wpływ samego pobytu w kosmosie od stresu, izolacji i zmian poprzedzających start. Pojawił się jednak problem formalny: dodatkowe pobrania nie znajdowały się w pierwotnym zakresie zgód bioetycznych. Zespół musiał więc uzyskać odpowiednie zgody dotyczące wykorzystania tego materiału.

Dlaczego czas między pobraniem a zamrożeniem ma znaczenie

W przypadku takich badań próbki nie mogą długo pozostawać w temperaturze otoczenia. Problem nie jest logistycznym detalem, lecz częścią kontroli jakości całego eksperymentu. Gdy materiał biologiczny pozostaje niezabezpieczony, jedne bakterie mogą namnażać się szybciej od innych. W efekcie laboratoryjny profil przestaje dokładnie odzwierciedlać sytuację w jelicie w momencie pobrania.

Zespół przyjął około 20 minut jako maksymalny czas do zamrożenia materiału. Badaczki wskazywały przy tym przykład Escherichia coli, której komórki w sprzyjających warunkach mogą dzielić się mniej więcej w takiej skali czasowej. Na ISS astronauci musieli więc pobrać materiał, odpowiednio go zabezpieczyć i przemieścić się do zamrażarki, zachowując rygorystyczną procedurę. Według relacji zespołu operacje zmieściły się w granicach około 19–20 minut.

„Astronauci jednak dali radę”.

Tak prof. Elżbieta Trafny podsumowała realizację procedury wymagającej szybkiego transportu próbki do zamrażarki na stacji.

Materiał miał być następnie przechowywany w temperaturze od około -60 do -80°C. Konieczne było zachowanie łańcucha chłodniczego również podczas powrotu próbek na Ziemię.

Co dzieje się z mikrobiomem człowieka w kosmosie? Polscy badacze analizują bakterie jelitowe astronautów z ISS

Co może zmieniać mikrobiom astronauty podczas lotu

Nie istnieje jeden „czynnik kosmiczny”, który można łatwo oddzielić od pozostałych. Człowiek na orbicie równocześnie doświadcza zmiany grawitacji, innego harmonogramu dnia, ograniczonego środowiska, odmiennego sposobu żywienia, obciążenia psychicznego i większej ekspozycji na promieniowanie niż na powierzchni Ziemi. To właśnie nakładanie się tych elementów utrudnia interpretację badań.

Najważniejsze zmienne obejmują:

  • mikrograwitację i wynikającą z niej adaptację fizjologiczną;
  • promieniowanie kosmiczne;
  • silny stres przed startem i podczas misji;
  • izolację i zamknięte środowisko ISS;
  • zmianę diety;
  • zmianę rytmu snu i aktywności;
  • kontakt ze specyficznym mikrobiomem zamkniętej stacji;
  • powrót do ziemskiej grawitacji po zakończeniu misji.

Samo przebywanie na ISS oznacza funkcjonowanie w całkowicie odmiennym ekosystemie mikrobiologicznym niż dom, ulica czy biuro. Stacja jest zamkniętym środowiskiem, którego mikroorganizmy pochodzą przede wszystkim od ludzi i dostarczanego na orbitę wyposażenia. W badaniach NASA i współpracujących zespołów wykazywano, że część społeczności mikroorganizmów zasiedlających człowieka zmienia się podczas długiego pobytu na stacji. Odnotowywano także podobieństwa pojawiające się między mikrobiomami jelitowymi różnych astronautów w czasie misji.

Dla zrozumienia samego środowiska orbitalnego przydatny jest też materiał wyjaśniający, dlaczego na ISS występuje mikrograwitacja i jak obiekty poruszają się na orbicie.

Dieta może być jednym z najważniejszych zakłócających czynników

Mikrobiom człowieka reaguje na sposób żywienia. Właśnie dlatego analiza zmian podczas lotu kosmicznego wymaga ostrożności. Jeżeli astronauta zaczyna jeść inne produkty niż przed startem, część zmian może być następstwem diety, a nie bezpośrednim efektem mikrograwitacji.

Duże badanie opublikowane w 2026 roku w „Nature Medicine”, obejmujące ponad 10 tys. osób, pokazało rozległe związki pomiędzy dietą a składem mikrobiomu jelitowego. Sposób żywienia był statystycznie powiązany zarówno z różnorodnością mikrobiologiczną, jak i z względną liczebnością setek analizowanych gatunków. Takie dane nie mówią bezpośrednio, co dzieje się na ISS, ale pokazują, dlaczego naukowcy muszą traktować jedzenie jako ważną zmienną przy interpretowaniu wyników eksperymentów kosmicznych.

Wcześniejsze badanie dziewięciu astronautów przebywających od sześciu do dwunastu miesięcy na ISS wykazało, że mikrobiomy jelitowe części uczestników podczas lotu stawały się bardziej podobne do siebie. Autorzy wskazywali wspólny system żywienia na stacji jako jedno z możliwych wyjaśnień, choć podkreślali, że nie można oddzielić go od stresu, zmian immunologicznych i innych czynników środowiska kosmicznego.

Czy kosmos zmienia „dobre” i „złe” bakterie

Podział mikroorganizmów jelitowych wyłącznie na dobre i złe jest zbyt prosty. Znaczenie konkretnej bakterii zależy od gatunku, szczepu, liczebności, pozostałych mikroorganizmów oraz stanu gospodarza. Dlatego naukowcy częściej analizują całe profile mikrobiologiczne, różnorodność i funkcje metaboliczne niż obecność jednej wybranej bakterii.

W badaniu długotrwałych pobytów na ISS stwierdzono istotne zmiany względnej liczebności 17 rodzajów bakterii jelitowych. Nie wszystkie zmiany miały ten sam kierunek i nie występowały identycznie u każdego astronauty. Zmieniały się między innymi taksony zaliczane do Bifidobacterium, Akkermansia, Dorea, Blautia czy Fusicatenibacter. Analizy wskazywały także związki pomiędzy częścią zmian mikrobiologicznych a poziomami cytokin związanych z odpowiedzią immunologiczną. Po powrocie na Ziemię skład mikrobioty przewodu pokarmowego w badanej grupie zbliżał się do profilu sprzed lotu w ciągu około dwóch miesięcy.

Nie oznacza to jednak, że można już zbudować prostą listę bakterii, których astronauta powinien mieć więcej lub mniej. Badanie obejmowało niewielką liczbę osób, a odpowiedzi były indywidualne. Inne analizy astronautów również wykazywały zmiany, które nie występowały jednak jednakowo u wszystkich uczestników.

Obserwacja z wcześniejszych badańCo można z niej wnioskować
Skład mikrobiomu zmienia się podczas lotuŚrodowisko kosmiczne wpływa na społeczności mikroorganizmów
Reakcje różnią się między astronautamiNie istnieje jeden uniwersalny „profil kosmiczny”
Zmiany obejmują jelita, skórę, nos i jamę ustnąEfekt nie ogranicza się do przewodu pokarmowego
Część zmian zanika po powrocieMikrobiom może wykazywać zdolność powrotu do wcześniejszego stanu
Obserwowano związki z cytokinamiMikrobiom może być powiązany ze zmianami immunologicznymi
Dieta na ISS różni się od diety na ZiemiNie każdą zmianę można przypisać mikrograwitacji

Stres może zostawić ślad w jelitach

Polski eksperyment ma dodatkowy wymiar: naukowcy interesują się nie tylko mikrograwitacją, lecz także ekstremalnym stresem związanym z misją. W przypadku astronauty stres nie zaczyna się po zadokowaniu do stacji. Obejmuje trening, oczekiwanie na lot, kwarantannę, start rakiety, pobyt w zamkniętym środowisku oraz sam powrót przez atmosferę.

Z tego powodu próbki pobierane podczas przedłużonej kwarantanny są dla zespołu WAT szczególnie wartościowe. Mogą pokazać, czy zmiany zaczęły się, zanim badany człowiek znalazł się w mikrograwitacji. Jeśli profil mikrobioty zmieniałby się już przed startem, interpretowanie późniejszych różnic wyłącznie jako skutku lotu byłoby błędem.

„Bakterie nie kłamią”.

Tymi słowami prof. Trafny zwróciła uwagę na możliwość obserwowania biologicznej odpowiedzi organizmu nawet wtedy, gdy astronauta subiektywnie dobrze radzi sobie ze stresem.

Badania nad stresem i mikrobiomem są istotne także poza astronautyką. Jeżeli uda się określić powtarzalne mechanizmy zmian u ludzi funkcjonujących w ekstremalnych warunkach, podobne metody mogą w przyszłości znaleźć zastosowanie w badaniach osób pracujących pod długotrwałym obciążeniem. To jednak potencjalny kierunek dalszych badań, a nie gotowe zastosowanie kliniczne polskiego eksperymentu.

Próbki wróciły z ISS przez ocean i kilka miast

Logistyka Human Gut Microbiota była równie wymagająca jak sama procedura pobierania. Materiał biologiczny musiał zachować odpowiednią temperaturę od momentu zamrożenia na orbicie aż do laboratorium w Warszawie. Każde niekontrolowane rozmrożenie mogłoby wpłynąć na jakość późniejszej analizy.

Po powrocie kapsuły Dragon próbki przetransportowano najpierw z miejsca wodowania, później przeszły trasę przez San Diego, Houston i Nowy Jork, a następnie dotarły do Warszawy. W miejscach, gdzie nie można było korzystać ze standardowej zamrażarki laboratoryjnej, stosowano suchy lód. Materiał trafił ostatecznie do Centrum Inżynierii Biomedycznej Instytutu Optoelektroniki WAT.

Ten etap pokazuje, że eksperymenty biologiczne na ISS nie kończą się w chwili pobrania próbki. Trzeba jeszcze zapewnić miejsce w orbitalnej zamrażarce, miejsce w kapsule powrotnej, odpowiedni transport po wodowaniu oraz nieprzerwany łańcuch chłodniczy.

„Każda taka próbka to cenna cegiełka”.

Tak prof. Trafny opisywała znaczenie materiału zebranego od niewielkiej liczby astronautów.

Co dzieje się z mikrobiomem człowieka w kosmosie? Polscy badacze analizują bakterie jelitowe astronautów z ISS

Dlaczego dwóch astronautów to wciąż wartościowe badanie

Dwoje uczestników nie pozwala wyciągać szerokich wniosków o całej populacji. W medycynie kosmicznej małe grupy są jednak stałym ograniczeniem — liczba ludzi latających na orbitę jest niewielka, a możliwość pobrania od nich materiału biologicznego w kilku punktach czasowych jeszcze rzadsza.

Największą wartością Human Gut Microbiota jest więc charakter podłużny. Ten sam człowiek jest własnym punktem odniesienia. Naukowcy widzą jego mikrobiotę na długo przed startem, w okresie przygotowania, na orbicie i po powrocie. W efekcie można obserwować, kiedy pojawiła się zmiana i czy była przejściowa.

Porównywanie danych z wieloma kolejnymi misjami może z czasem pozwolić zidentyfikować wzorce powtarzające się u różnych astronautów. Właśnie tak rozwija się baza wiedzy potrzebna do przygotowania znacznie dłuższych wypraw poza niską orbitę okołoziemską.

Kontekst przyszłych lotów jest istotny także dlatego, że misje księżycowe wyprowadzają załogę znacznie dalej niż ISS. O technicznych różnicach takich wypraw można przeczytać w materiale o załogowych misjach programu Artemis i locie poza niską orbitę okołoziemską.

Co polskie badanie może zmienić w przyszłych misjach

POLSA wskazuje, że jednym z docelowych zastosowań danych jest ulepszanie strategii żywieniowych astronautów. Jeżeli określone wzorce diety okażą się lepiej wspierać stabilność mikrobioty podczas misji, jadłospis załogi będzie można projektować nie tylko pod kątem kalorii, białka, witamin i trwałości żywności, ale również wpływu na ekosystem jelitowy.

Drugim obszarem są potencjalne interwencje medyczne. W przyszłości mogą obejmować bardziej spersonalizowane żywienie albo inne strategie wspierające mikrobiom. Na tym etapie nie ma jednak podstaw, by na podstawie eksperymentu IGNIS zalecać konkretny probiotyk czy określony zestaw bakterii astronautom.

Niemiecki DLR, który prowadził również projekt Human Gut Microbiome związany z astronautami Axiom-4, wskazuje podobny kierunek. Regularne pobieranie próbek przed lotem, w jego trakcie i po nim ma pomóc określić, jak krótkie pobyty na niskiej orbicie wpływają na zdrowie oraz czy dane mogą zostać wykorzystane przy opracowywaniu przyszłych strategii żywieniowych i medycznych.

Najważniejszym rezultatem nie będzie więc odpowiedź, że „kosmos niszczy mikrobiom” albo że „kosmos go poprawia”. Badacze szukają znacznie bardziej precyzyjnej informacji: które elementy społeczności mikroorganizmów się zmieniają, kiedy do tego dochodzi, jak duża jest zmiana i czy po powrocie następuje odbudowa wcześniejszego profilu.

Co już wiadomo, a czego jeszcze nie wiadomo

Na podstawie wcześniejszych badań można stwierdzić, że lot kosmiczny może wpływać na mikrobiom człowieka. Udokumentowano zmiany składu społeczności mikroorganizmów u astronautów podczas wielomiesięcznych misji oraz związki części tych zmian z parametrami odpowiedzi immunologicznej. Nie wiadomo natomiast, czy istnieje jeden zestaw zmian charakterystyczny dla każdego człowieka i które z nich mają realne znaczenie kliniczne.

Polski eksperyment dokłada do tych danych obserwacje z krótszego lotu i wyjątkowo szczegółową serię próbek. Według komunikatu WAT projekt został zrealizowany zgodnie z harmonogramem, pobrano również dodatkowy materiał z okresu kwarantanny, a próbki trafiły do końcowej analizy. Uczelnia zapowiedziała prezentację wyników po zakończeniu analizy bioinformatycznej.

Nie należy więc przypisywać projektowi konkretnych wyników dotyczących wzrostu lub spadku określonych bakterii, dopóki zespół nie opublikuje pełnych danych. Dotychczasowe komunikaty opisują przede wszystkim metodę, materiał oraz cele eksperymentu.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest Human Gut Microbiota?

To eksperyment Wojskowej Akademii Technicznej realizowany w ramach polskiej misji IGNIS. Naukowcy analizują, jak warunki lotu kosmicznego wpływają na skład mikrobioty jelitowej astronautów.

Czy próbki rzeczywiście pobierano na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej?

Tak. W opisanym polskim projekcie materiał od uczestników pobierano trzy razy na ISS. Próbki zbierano także przed misją, podczas kwarantanny i po powrocie na Ziemię.

Ilu astronautów uczestniczyło w polskim badaniu?

Materiał w projekcie Human Gut Microbiota pobierano od dwojga astronautów. Ich tożsamość w dokumentacji przedstawianej publicznie pozostaje anonimowa.

Jak badacze sprawdzają skład bakterii jelitowych?

POLSA opisuje metodę jako analizę kompozycji mikrobiomu poprzez sekwencjonowanie DNA bakterii obecnych w próbkach pobranych na kolejnych etapach misji. Dane są następnie porównywane bioinformatycznie.

Czy wiadomo już, jakie bakterie zmieniły się podczas misji IGNIS?

W zweryfikowanych komunikatach projektu nie przedstawiono jeszcze kompletnej, recenzowanej publikacji z końcowymi wynikami Human Gut Microbiota. WAT informował, że próbki przechodzą końcową analizę, a wyniki zostaną przedstawione po analizie bioinformatycznej.

Dlaczego takie badania są potrzebne przed lotami na Księżyc i Marsa?

Podczas wielomiesięcznej lub wieloletniej wyprawy załoga będzie miała bardzo ograniczony dostęp do pomocy medycznej z Ziemi. Poznanie reakcji mikrobiomu może pomóc w projektowaniu żywienia, monitorowaniu zdrowia i przygotowaniu interwencji ograniczających ryzyko zaburzeń podczas długiego pobytu poza Ziemią. Wcześniejsze badania potwierdzają, że mikrobiom rzeczywiście reaguje na środowisko lotu kosmicznego.

Human Gut Microbiota pokazuje, że jednym z problemów przyszłej eksploracji kosmosu nie jest wyłącznie ochrona człowieka przed promieniowaniem, utratą masy mięśniowej czy zmianami kostnymi. Razem z astronautą w każdą misję lecą również ogromne społeczności mikroorganizmów, od których zależy część jego metabolizmu i odpowiedzi biologicznej.

Polski projekt pozwala obserwować te społeczności na kolejnych etapach lotu — od przygotowania przed startem, przez pobyt na ISS, aż po powrót do ziemskich warunków. Dopiero publikacja końcowej analizy pokaże, jakie konkretnie różnice zarejestrowano w próbkach z misji IGNIS i czy mikrobiota astronautów po locie rzeczywiście powróciła do profilu obserwowanego przed startem.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dlaczego po pierwszych chłodnych nocach kleszcze nie znikają: przy jakiej temperaturze nadal są aktywne w polskich lasach

Udostępnij