Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Fizycy sprawdzili scenariusz uznawany za niemożliwy

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Fizycy wskazali warunki, w których szybka rotacja może otworzyć drogę do podziału. Wyjaśniamy entropię, horyzont zdarzeń i ograniczenia modelu. w fizyce.

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Fizycy wskazali warunki, w których szybka rotacja może otworzyć drogę do podziału. Wyjaśniamy entropię, horyzont zdarzeń i ograniczenia modelu. w fizyce.

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Zespół fizyków z University of Southern Denmark, CNRS–Sorbonne Université oraz Uniwersytetu Neapolitańskiego Federico II sprawdził, czy proces odwrotny do dobrze znanych z obserwacji połączeń czarnych dziur jest zgodny z fundamentalnymi ograniczeniami termodynamiki i ogólnej teorii względności, informuje redakcja TopFlop. Wynik nie oznacza, że astronomowie odkryli rozpadającą się czarną dziurę: badacze wyznaczyli warunki, w których fragmentacja przestaje być całkowicie wykluczona, przede wszystkim dla obiektów obracających się niemal z maksymalną dopuszczalną prędkością.

Praca „When black holes admit pair-of-pants topologies” została opublikowana 22 października 2026 roku w Physical Review D, tom 114, artykuł 084072. Autorzy — Giacomo Cacciapaglia, Manuel Del Piano, Francesco Sannino i Vania Vellucci — analizowali nie pełną symulację fizycznego rozerwania obiektu, lecz warunki kinematyczne i entropijne, które musiałyby zostać spełnione, aby fragmentacja czarnej dziury w ogóle mogła być dozwolona.

Dlaczego zwykła czarna dziura nie powinna podzielić się na dwie

Najważniejszą przeszkodą nie jest mechaniczna „wytrzymałość” czarnej dziury. W fizyce nie ma tu powierzchni przypominającej skorupę, którą można rozłupać. Kluczowym ograniczeniem okazuje się termodynamika horyzontu zdarzeń, a dokładniej związek między jego powierzchnią i entropią.

W przypadku czarnej dziury Schwarzschilda — nierotującej i pozbawionej ładunku — powierzchnia horyzontu rośnie z kwadratem masy. Gdyby obiekt o masie M podzielić na dwa mniejsze o łącznej tej samej masie, suma powierzchni ich horyzontów byłaby mniejsza niż powierzchnia horyzontu obiektu początkowego.

To prowadzi do spadku całkowitej entropii czarnych dziur. Właśnie ten bilans sprawia, że prosty podział klasycznej czarnej dziury Schwarzschilda jest termodynamicznie zabroniony w analizowanym scenariuszu. Autorzy pracy odwołują się tu bezpośrednio do prawa powierzchni Bekensteina–Hawkinga.

Entropię czarnej dziury można zapisać schematycznie jako:

S = kB c³A / (4Għ),

gdzie A oznacza powierzchnię horyzontu zdarzeń. Im większa powierzchnia, tym większa entropia.

Dla prostego przykładu można wyobrazić sobie podział obiektu na dwie czarne dziury o identycznych masach M/2. Ponieważ powierzchnia horyzontu nierotującej czarnej dziury jest proporcjonalna do M², każda z dwóch nowych czarnych dziur miałaby powierzchnię równą jednej czwartej pierwotnej wartości. Razem dawałyby połowę początkowej powierzchni.

To właśnie pokazuje, dlaczego intuicyjne „przecięcie na pół” nie działa.

„Badamy, jakie prawa fizyczne zwykle uniemożliwiają czarnej dziurze podział na dwie.”

— Francesco Sannino, współautor badania, w komunikacie University of Southern Denmark z 23 października 2026 roku.

ScenariuszCo dzieje się z bilansemWniosek z pracy
Nierotująca czarna dziura SchwarzschildaCałkowita powierzchnia horyzontów po podziale spadaFragmentacja zabroniona przez prawo powierzchni
Rotująca czarna dziura KerraRotacja zmienia relację między masą, momentem pędu i powierzchniąEntropia może dopuścić część konfiguracji
Czarna dziura bliska ekstremalnejBardzo duży moment pędu otwiera niewielki zakres parametrówPodział nie jest całkowicie wykluczony
Modele z dodatkowymi wymiaramiMożliwe są inne niestabilności obiektów grawitacyjnychFragmentacja może być łatwiejsza termodynamicznie
Zmodyfikowane teorie grawitacjiZmienia się związek masy, promienia i entropiiMogą pojawić się inne dozwolone konfiguracje

Rotacja tworzy lukę, ale nie wystarcza do rozdzielenia obiektu

Sytuacja zmienia się, gdy zamiast nierotującej czarnej dziury rozpatruje się czarną dziurę Kerra, czyli obiekt posiadający moment pędu. W takim przypadku powierzchnia horyzontu zależy nie tylko od masy, lecz również od szybkości rotacji.

Bardzo szybko wirująca czarna dziura może mieć mniejszą powierzchnię horyzontu niż nierotujący obiekt o takiej samej masie. Dzięki temu po hipotetycznym podziale całkowita powierzchnia dwóch nowych horyzontów może w pewnych konfiguracjach przestać być mniejsza od początkowej.

To jednak rozwiązuje tylko część problemu.

Autorzy przeanalizowali również zachowanie energii i momentu pędu. Jeżeli pierwotna czarna dziura wiruje, ogromny moment pędu nie może po prostu zniknąć. Musi zostać rozdzielony między rotację powstałych obiektów, ich ruch orbitalny oraz ewentualnie emitowane promieniowanie.

Samo spełnienie warunku entropijnego nie oznacza więc, że dwie czarne dziury rzeczywiście będą mogły odlecieć od siebie.

Problem z ucieczką dwóch fragmentów

Po hipotetycznej fragmentacji nowe obiekty nadal znajdowałyby się w swoim bardzo silnym polu grawitacyjnym. Jeżeli zabrakłoby im wystarczającej energii ruchu i odpowiedniego momentu pędu, ponownie połączyłyby się niemal natychmiast.

Badacze uwzględnili dlatego dodatkowy warunek: dwa fragmenty muszą nie tylko powstać, ale również móc się od siebie oddalić.

Po jego dodaniu większość wcześniej dozwolonego obszaru parametrów znika.

„Gdy uwzględnimy ten wymóg, okno w dużej mierze ponownie się zamyka.”

— Francesco Sannino o konieczności faktycznego rozdzielenia dwóch powstałych czarnych dziur.

Według badaczy wyjątek może pozostawać dla czarnych dziur rotujących blisko wartości ekstremalnej. W języku fizyki oznacza to konfiguracje, w których bezwymiarowy parametr spinu zbliża się do swojej maksymalnej wartości dopuszczanej przez rozwiązanie Kerra.

Nie jest to jednak przewidywanie, że taki obiekt spontanicznie się rozpadnie. Publikacja wskazuje jedynie, że podstawowe argumenty kinematyczne i termodynamiczne nie eliminują wszystkich konfiguracji w pobliżu granicy ekstremalnej.

To zasadnicza różnica.

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Fizycy sprawdzili scenariusz uznawany za niemożliwy

„Spodnie” w czasoprzestrzeni: co właściwie miałoby się podzielić

Termin „pair-of-pants topology” użyty przez autorów nie jest metaforą budowy wnętrza czarnej dziury. Opisuje geometrię horyzontu zdarzeń śledzonego w czasie.

Jeżeli pojedynczy horyzont istniałby przed fragmentacją, a później powstałyby dwa oddzielne horyzonty, jego historia w czasoprzestrzeni przypominałaby spodnie. Jedna „talia” odpowiada pierwotnej czarnej dziurze, a dwie „nogawki” — dwóm późniejszym obiektom.

Takie przedstawienie pozwala fizykom analizować zmianę topologii bez sugerowania, że wewnątrz czarnej dziury znajduje się materialna kula rozrywająca się na dwie części.

Najważniejsze elementy hipotetycznego procesu to:

  • początkowy, pojedynczy horyzont zdarzeń;
  • konfiguracja o wystarczająco dużym momencie pędu;
  • powstanie dwóch nowych horyzontów;
  • zachowanie energii i momentu pędu;
  • możliwość oddalenia się fragmentów;
  • brak naruszenia odpowiedniego bilansu entropii.

Autorzy pracy wyraźnie zaznaczają jeszcze jedno ograniczenie: nie opisują pełnej dynamiki samego momentu rozdzielenia. W abstrakcie publikacji proces zachodzi poprzez „unspecified dynamics”, czyli mechanizm, którego praca nie wyprowadza.

Dlatego nie należy interpretować wyników jako symulacji pokazującej czarną dziurę rozrywającą się klatka po klatce.

Dodatkowe wymiary pozwalają na jeszcze bardziej egzotyczne scenariusze

Druga część badania wychodzi poza najprostszy czterowymiarowy opis ogólnej teorii względności. Fizycy sprawdzają między innymi scenariusze z dodatkowymi wymiarami przestrzennymi oraz modele, w których zależności między masą, promieniem horyzontu i entropią różnią się od standardowych.

Jednym z punktów odniesienia jest niestabilność Gregory’ego–Laflamme’a. Dotyczy ona obiektów występujących w teoriach wyższowymiarowej grawitacji, między innymi tzw. czarnych strun. Mogą one stać się niestabilne i rozwijać coraz większe nierównomierności.

To nie oznacza, że zwykła astrofizyczna czarna dziura w naszym czterowymiarowym Wszechświecie zachowa się w ten sam sposób. Autorzy wykorzystują jednak ten przykład jako dowód, że w szerszej klasie teorii grawitacyjnych fragmentacja horyzontów nie jest koncepcją pozbawioną matematycznych odpowiedników.

W analizie pojawia się również superradiancja. Rotująca czarna dziura może w określonych warunkach przekazywać część energii falom znajdującym się w jej otoczeniu. Jeżeli promieniowanie zostanie odpowiednio uwięzione i wielokrotnie wzmocnione, może powstać niestabilność.

Autorzy rozważają, czy takie mechanizmy mogłyby tworzyć konfiguracje sprzyjające zmianie horyzontu. Ponownie: jest to kierunek teoretyczny, a nie potwierdzony proces obserwowany przez teleskopy.

W podobnych poszukiwaniach granic obecnej fizyki pojawia się pytanie o bardzo małe obiekty grawitacyjne. W materiale o poszukiwaniach miniaturowych czarnych dziur w danych CERN opisano, dlaczego eksperymenty ATLAS i CMS nie szukają klasycznych kosmicznych czarnych dziur, lecz hipotetycznych krótkotrwałych obiektów wynikających z modeli nowej fizyki. Najnowsza analiza fragmentacji dotyka podobnej granicy: sprawdza, gdzie standardowy opis przestaje jednoznacznie zakazywać nietypowego zachowania horyzontu.

Dlaczego małe fragmenty są bardziej interesujące niż równy podział

Tytułowe „rozdzielenie na pół” dobrze opisuje problem intuicyjnie, ale najbardziej interesujące konfiguracje teoretyczne nie muszą prowadzić do dwóch identycznych obiektów.

W części badanych modeli korzystniejsza okazuje się sytuacja silnie asymetryczna: duża czarna dziura traci niewielki fragment, który sam tworzy mały horyzont. Taki układ może mieć bardziej korzystny bilans entropii niż podział 50:50.

Autorzy wskazują, że w egzotycznych scenariuszach emisja niewielkich fragmentów może być entropijnie preferowana. Nadal pozostaje jednak problem kinematyczny — trzeba wyjaśnić, jak fragment powstaje i czy może skutecznie oddalić się od obiektu macierzystego.

PytanieCo wiadomo
Czy podział dokładnie 50:50 jest najłatwiejszy?Nie. W części modeli korzystniejszy może być mały fragment
Czy dodatni bilans entropii wystarcza?Nie
Czy znamy mechanizm inicjujący proces?Nie w ogólnym przypadku
Czy podział został zaobserwowany?Nie
Czy proces jest możliwy w standardowej czarnej dziurze Schwarzschilda?Analiza go wyklucza
Gdzie pozostaje teoretyczne okno?Między innymi w pobliżu ekstremalnie rotujących czarnych dziur i w modelach rozszerzonej grawitacji

Pierwotne czarne dziury mogą być szczególnie ważne

Badacze wskazują na pierwotne czarne dziury jako jedną z klas obiektów, dla których problem fragmentacji może mieć największe znaczenie. Są to hipotetyczne czarne dziury, które mogły powstać we wczesnym Wszechświecie wskutek bardzo dużych lokalnych zagęszczeń materii lub energii.

Nie istnieje obecnie potwierdzone odkrycie populacji takich obiektów.

Znaczenie ma jednak ich możliwa skala. Im mniejsze są czarne dziury, tym bliżej mogą znajdować się obszaru, w którym klasyczny opis grawitacji wymaga poprawek kwantowych lub innych rozszerzeń. Z tego powodu nietypowe procesy teoretyczne mogą być dla nich bardziej istotne niż dla czarnych dziur o masach dziesiątek czy setek mas Słońca.

„Spodziewamy się, że małe pierwotne czarne dziury będą bardziej podatne na podział niż duże czarne dziury astrofizyczne.”

— Francesco Sannino, University of Southern Denmark.

Takie rozważania łączą się z szerszym pytaniem o fizykę wykraczającą poza standardowe modele. Podobną strategię — szukanie bardzo małych odstępstw zamiast bezpośredniego obserwowania hipotetycznego obiektu — wykorzystują propozycje opisane przy nowych testach ciemnej materii opartych na eksperymencie Cavendisha. W obu przypadkach wyniki najpierw ograniczają przestrzeń możliwych modeli, zanim można mówić o jakimkolwiek odkryciu.

Jak można byłoby wykryć podział czarnej dziury

Nie istnieje obecnie obserwacja, którą można wiarygodnie zinterpretować jako rozpad pojedynczej czarnej dziury na dwie. Autorzy proponują jednak jeden potencjalny sposób poszukiwania pośredniego śladu.

Jeżeli podczas gwałtownego procesu, na przykład związanego z połączeniem czarnych dziur, powstałyby bardzo małe fragmenty, mogłyby one następnie emitować promieniowanie poprzez proces Hawkinga. Im mniejsza masa czarnej dziury, tym wyższa jej temperatura Hawkinga i tym intensywniejsze może być końcowe parowanie.

W takim przypadku interesujące stałyby się wysokoenergetyczne fotony gamma.

Sannino wskazuje między innymi teleskop Fermi-LAT. NASA podaje, że Large Area Telescope obserwuje promieniowanie gamma w zakresie od około 20 MeV do ponad 300 GeV i dzięki szerokiemu polu widzenia regularnie przegląda dużą część nieba.

Hipotetyczny sygnał nie byłby jednak prostym „zdjęciem” rozdzielającego się horyzontu.

Naukowcy musieliby wykazać, że obserwowane promieniowanie:

  1. odpowiada oczekiwanej energii i ewolucji czasowej małych fragmentów;
  2. nie pochodzi z pulsara, aktywnego jądra galaktyki, rozbłysku gamma ani innego znanego źródła;
  3. pasuje do modelu powstania fragmentów;
  4. występuje z częstością zgodną z wyliczeniami;
  5. nie daje się lepiej wyjaśnić standardową astrofizyką.

To jeden z powodów, dla których droga od teoretycznej możliwości do obserwacyjnego potwierdzenia pozostaje długa.

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Fizycy sprawdzili scenariusz uznawany za niemożliwy

Czego badanie nie udowodniło

Największe ryzyko przy interpretacji nowej pracy polega na zamianie „nie można całkowicie wykluczyć” w „fizycy udowodnili, że czarne dziury się rozpadają”. Autorzy tego nie twierdzą.

Podział czarnej dziury pozostaje procesem hipotetycznym.

Nie zaobserwowano go w danych teleskopowych ani w detektorach fal grawitacyjnych. Nie istnieje też ogólny, policzony mechanizm dynamiczny, który pokazywałby cały proces od stabilnej czarnej dziury do dwóch oddzielających się fragmentów.

Badanie ustala natomiast granice dozwolone przez konkretne prawa fizyki.

StwierdzenieStatus
Dwie czarne dziury mogą się połączyćPotwierdzone obserwacjami fal grawitacyjnych
Zwykła czarna dziura Schwarzschilda może spontanicznie podzielić się na dwieAnaliza tego nie dopuszcza
Szybka rotacja zmienia bilans entropiiTak
Niemal ekstremalna rotacja pozostawia wąski dozwolony obszarTak, teoretycznie
Znany jest kompletny mechanizm podziałuNie
Zaobserwowano taki procesNie
Fermi-LAT wykrył fragment czarnej dziuryNie
Dodatkowe wymiary zostały potwierdzoneNie

Dobrą skalę porównania dają obserwacje procesów działających w przeciwnym kierunku. Detektory LIGO, Virgo i KAGRA rejestrują fale grawitacyjne z połączeń zwartych obiektów, a analiza opublikowana w 2026 roku obejmowała 77 nowych sygnałów o wysokiej istotności z czwartej kampanii obserwacyjnej i wcześniejsze zdarzenia. Testy nie wykazały odstępstw od ogólnej teorii względności w badanych sygnałach.

Jedno z najbardziej masywnych znanych połączeń, GW231123, dotyczyło czarnych dziur o masach około 100 i 140 mas Słońca, które utworzyły obiekt o masie przekraczającej 225 mas Słońca.

To właśnie takie obserwacje pokazują asymetrię obecnego stanu wiedzy: łączenie czarnych dziur jest mierzalnym zjawiskiem astronomicznym, a ich fragmentacja pozostaje problemem teoretycznym.

Dlaczego ta praca jest istotna dla fizyki czarnych dziur

Znaczenie badania nie polega na zapowiedzi kosmicznych obiektów rozpadających się przed teleskopami. Fizycznie ważniejsze jest sprawdzenie, które założenia faktycznie odpowiadają za zakaz fragmentacji.

Dla czarnej dziury Schwarzschilda kluczową barierą jest prawo powierzchni. Po wprowadzeniu rotacji pojawia się nowa przestrzeń parametrów. Po dołożeniu wymogu zachowania kinematyki większość tej przestrzeni ponownie znika.

Dodatkowe wymiary, superradiancja lub modyfikacje relacji między masą a entropią otwierają kolejne hipotetyczne możliwości.

Taki sposób pracy jest typowy dla fizyki teoretycznej. Nie rozpoczyna się od stwierdzenia, że niezwykłe zjawisko istnieje, lecz od pytania: które dokładnie prawo je zabrania i czy zakaz nadal działa po zmianie konkretnych warunków?

Badania czarnych dziur coraz częściej pozwalają łączyć takie obliczenia z obserwacjami. Radioteleskopy analizują między innymi emisję z aktywnych jąder galaktyk i dżetów związanych z supermasywnymi czarnymi dziurami; szersze wyjaśnienie tego, dlaczego fale radiowe ujawniają struktury niewidoczne dla oka, znajduje się w materiale o radiowym niebie obserwowanym przez LOFAR i MeerKAT.

W przypadku fragmentacji następny etap będzie trudniejszy: trzeba znaleźć konkretny mechanizm dynamiczny, policzyć częstość takich zdarzeń i wskazać sygnał, który da się jednoznacznie odróżnić od innych wysokoenergetycznych zjawisk.

Pytania i odpowiedzi

Czy czarna dziura może naprawdę rozdzielić się na pół?

Dla zwykłej nierotującej czarnej dziury Schwarzschilda analizowany proces jest zabroniony przez prawo powierzchni Bekensteina–Hawkinga. W przypadku niemal ekstremalnie rotującej czarnej dziury Kerra autorzy znaleźli niewielki obszar parametrów, w którym podstawowe ograniczenia nie wykluczają fragmentacji. Nie jest to jednak dowód, że proces rzeczywiście zachodzi.

Czy astronomowie widzieli już rozpad czarnej dziury?

Nie. Nie istnieje potwierdzona obserwacja pojedynczej czarnej dziury dzielącej się na dwa niezależne obiekty.

Co oznacza „niemal ekstremalna” czarna dziura?

Chodzi o obiekt obracający się z momentem pędu bardzo bliskim maksymalnej wartości dopuszczanej dla czarnej dziury Kerra o określonej masie. Właśnie w pobliżu tej granicy analizowane ograniczenia stają się najmniej restrykcyjne.

Dlaczego dwie czarne dziury mogą się połączyć, ale jedna nie może łatwo podzielić się na dwie?

Połączenie może zwiększać całkowitą powierzchnię horyzontu i jest zgodne z prawami termodynamiki czarnych dziur. Prosty podział nierotującej czarnej dziury prowadziłby do spadku całkowitej powierzchni horyzontów, a więc również entropii.

Czy podział mógłby zostać wykryty przez teleskopy?

Autorzy wskazują możliwość pośredniego poszukiwania wysokoenergetycznego promieniowania pochodzącego od bardzo małych fragmentów. Jednym z instrumentów nadających się do poszukiwań takich sygnałów jest Fermi-LAT, ale obecnie nie istnieje potwierdzona detekcja tego rodzaju.

Czy nowe badanie zmienia ogólną teorię względności?

Nie. Autorzy najpierw badają ograniczenia wynikające z klasycznej ogólnej teorii względności, a następnie analizują również rozszerzone scenariusze, między innymi dodatkowe wymiary oraz zmodyfikowane relacje między masą, promieniem i entropią. Sama publikacja nie stanowi dowodu na istnienie fizyki wykraczającej poza teorię Einsteina.

Czy czarna dziura może rozdzielić się na pół? Według aktualnych obliczeń odpowiedź brzmi: zwykła czarna dziura — nie w analizowanym klasycznym scenariuszu; niemal ekstremalnie rotujący obiekt — być może w bardzo wąskim zakresie parametrów. Najważniejszym kolejnym krokiem będzie znalezienie dynamiki, która nie tylko pozwala matematycznie utworzyć dwa horyzonty, lecz także prowadzi do ich rzeczywistego rozdzielenia i daje obserwowalny sygnał.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Polscy żołnierze polegli w obronie Lwowa w 1939 roku: czego szuka IPN po 87 latach

Udostępnij