Polscy naukowcy badają opuszczone osady w Andach. Seria słabszych trzęsień ziemi mogła zmienić mapę osadnictwa

Polscy naukowcy zbadali opuszczone osady w Andach. Odkryli, że słabsze trzęsienia ziemi przez 250 lat mogły prowadzić do migracji mieszkańców.

Polscy naukowcy zbadali opuszczone osady w Andach. Odkryli, że słabsze trzęsienia ziemi przez 250 lat mogły prowadzić do migracji mieszkańców.

Nie jedno katastrofalne trzęsienie ziemi, lecz seria słabszych wstrząsów powtarzających się przez setki lat mogła zmusić mieszkańców peruwiańskich Andów do opuszczenia swoich domów. Do takich wniosków doszedł międzynarodowy zespół naukowców z udziałem badaczy Uniwersytetu Śląskiego. Analiza dawnych osad w dolinie Colca wskazuje, że stopniowe uszkodzenia budynków mogły wpływać na decyzje całych społeczności o przeniesieniu się w bezpieczniejsze miejsca. W niektórych lokalizacjach proces niszczenia zabudowy mógł trwać około 250 lat, informuje redakcja TopFlop.

Wyniki badań, opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science”, zmieniają sposób interpretowania archeologicznych śladów katastrof naturalnych. Okazuje się, że zrujnowane mury nie zawsze są dowodem jednego potężnego wstrząsu. Mogą również stanowić zapis wielu mniejszych zdarzeń sejsmicznych. Co ważne, badacze podkreślają, że trzęsienia ziemi w Andach nie były jedyną przyczyną migracji. Na losy dawnych osad wpływały także decyzje polityczne, kolonizacja i lokalne warunki życia.

Dolina Colca w peruwiańskich Andach, gdzie polscy naukowcy badają wpływ trzęsień ziemi na dawne osadnictwo

Dolina Colca w południowym Peru. Górski krajobraz utrudniał komunikację i wpływał na lokalizację dawnych osad. Fot. Kotasik / Wikimedia Commons.

Polscy naukowcy odkrywają historię opuszczonych osad w dolinie Colca

Badania przeprowadzono w południowym Peru, w górnej części doliny rzeki Colca, położonej w Kordylierze Zachodniej. To obszar o wyjątkowo złożonej historii geologicznej. Oceaniczna płyta Nazca wsuwa się tam pod płytę południowoamerykańską, powodując deformacje skorupy ziemskiej oraz liczne trzęsienia ziemi.

W takich warunkach przez stulecia funkcjonowały społeczności, które budowały kamienne domy, kościoły, drogi i tarasy rolnicze. Niektóre osady przetrwały do współczesności, inne zostały opuszczone, pozostawiając po sobie rozległe zespoły ruin.

Zespół kierowany przez dr. Krzysztofa Gaidzika z Instytutu Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, współpracujący z naukowcami z Peru i Węgier, postanowił sprawdzić, czy za część tych migracji odpowiadała aktywność sejsmiczna.

Przeanalizowano cztery miejscowości:

  • Malata – opuszczoną osadę, której historia wskazuje przede wszystkim na przyczyny polityczne.
  • Laiqa Laiqa – miejscowość istniejącą krótko w okresie hiszpańskiej kolonizacji.
  • Mawchu Llacta – stanowisko z licznymi deformacjami murów i śladami wielokrotnych napraw.
  • Tuti – nadal zamieszkaną miejscowość, w której zachowały się konstrukcje noszące ślady dawnych wstrząsów.

Porównanie tych lokalizacji pozwoliło odtworzyć część przemian osadniczych zachodzących w regionie na przestrzeni około 500 lat. Naukowcy nie ograniczyli się do oględzin ruin. Połączyli obserwacje terenowe, dokumenty historyczne i modelowanie sejsmiczne.

Wyniki projektu opisano w komunikacie Uniwersytetu Śląskiego opublikowanym 16 października 2026 roku.

Dlaczego wiele słabszych trzęsień ziemi może być równie niebezpiecznych dla dawnej zabudowy?

Najważniejsze odkrycie dotyczy sposobu, w jaki uszkodzenia konstrukcji mogą narastać w czasie. Kamienny budynek nie musi zawalić się podczas pierwszego trzęsienia ziemi. Początkowo mogą pojawić się niewielkie pęknięcia, przesunięcia elementów konstrukcyjnych lub odchylenia ścian.

Jeśli w kolejnych latach następują następne wstrząsy, wcześniej osłabiona konstrukcja staje się bardziej podatna na uszkodzenia. Nawet naprawy nie zawsze przywracają jej pierwotną wytrzymałość.

Takie zjawisko można opisać jako kumulację uszkodzeń sejsmicznych. Nie oznacza ono, że słabe trzęsienia ziemi uwalniają łącznie dokładnie taką samą energię jak jeden potężny wstrząs. Chodzi przede wszystkim o stopniowe pogarszanie się stanu budynków.

W praktyce proces mógł przebiegać następująco:

  1. Pierwszy wstrząs powodował niewielkie pęknięcia i osłabiał połączenia między kamieniami.
  2. Mieszkańcy naprawiali ściany lub wzmacniali je dodatkowymi podporami.
  3. Następne trzęsienia ziemi pogłębiały istniejące deformacje.
  4. Utrzymanie zabudowy wymagało coraz większych nakładów pracy i materiałów.
  5. W pewnym momencie przeniesienie osady mogło stać się korzystniejsze niż dalsze naprawy.

Nie każdy taki proces musiał kończyć się migracją. Ostateczna decyzja zależała również od dostępności wody, ziemi uprawnej, położenia osady i sytuacji politycznej.

Badania pokazują jednak, że powolne niszczenie infrastruktury mogło być czynnikiem równie istotnym dla długoterminowego przetrwania społeczności jak pojedyncze spektakularne katastrofy.

Mawchu Llacta: ślady zniszczeń narastających przez około 250 lat

Szczególnie interesujące wyniki przyniosła analiza stanowiska Mawchu Llacta. Naukowcy zidentyfikowali tam przechylone mury, częściowo zawaloną wieżę oraz masywne przypory wzmacniające konstrukcję dawnego kościoła.

Elementy te wskazują, że mieszkańcy prawdopodobnie wielokrotnie podejmowali próby zabezpieczenia budowli przed dalszymi uszkodzeniami.

Według interpretacji badaczy niszczenie zabudowy Mawchu Llacta mogło postępować przez około 250 lat. Nie trzeba więc zakładać wystąpienia jednego wyjątkowo silnego trzęsienia ziemi, aby wyjaśnić obecny stan ruin.

Kamienne ruiny dawnej osady Machu Colca w peruwiańskich Andach, przykład tradycyjnej zabudowy regionu

Ruiny Machu Colca w Peru, przykład dawnej kamiennej zabudowy andyjskiej. Fotografia ilustracyjna, nieprzedstawiająca badanego Mawchu Llacta. Fot. GeraldFoster / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Stopniowo narastające deformacje mogły sprawić, że utrzymanie zabudowy stało się trudniejsze, a poczucie bezpieczeństwa mieszkańców malało. Z czasem społeczność przeniosła się do Tuti, które pozostaje zamieszkane również współcześnie.

Co ciekawe, w Tuti badacze także zidentyfikowali ślady oddziaływania trzęsień ziemi. W miejscowym kościele zaobserwowano charakterystyczne deformacje murów, odchylenia elementów konstrukcyjnych oraz rozbudowane wzmocnienia.

Według zespołu mogą one odzwierciedlać skutki aktywności sejsmicznej z ostatnich około 150 lat.

Odkrycie pokazuje, że przeniesienie miejscowości nie musiało oznaczać całkowitego wyeliminowania zagrożenia. Mogło natomiast poprawić warunki życia lub ograniczyć niektóre lokalne czynniki ryzyka.

Nie wszystkie osady opuszczono z powodu trzęsień ziemi

Jednym z najważniejszych elementów badań jest rozróżnienie między zniszczeniami spowodowanymi przez zjawiska naturalne a migracjami wynikającymi z działalności człowieka.

Przykładem jest Malata. Choć miejscowość została opuszczona, naukowcy nie znaleźli przekonujących śladów uszkodzeń sejsmicznych pochodzących sprzed momentu jej porzucenia.

Analiza źródeł historycznych wskazuje, że w tym przypadku kluczowe znaczenie miały wydarzenia polityczne.

Inaczej wygląda historia Laiqa Laiqa. Osadę założono w okresie kolonizacji hiszpańskiej, a opuszczono po niespełna dwóch dekadach. Jej mieszkańcy przenieśli się do Mawchu Llacta.

Powody tej decyzji pozostają niejednoznaczne. Mogły obejmować reorganizację administracyjną, uwarunkowania logistyczne lub zagrożenia naturalne. Badacze nie wykluczają udziału trzęsień ziemi, ale nie uznają go za jednoznacznie potwierdzony.

To ważne zastrzeżenie. Opuszczone osady w Andach nie są automatycznie dowodem wystąpienia katastrofy sejsmicznej. Bez odpowiedniego datowania zniszczeń i analizy dokumentów historycznych łatwo pomylić przyczynę migracji z procesami, które zachodziły już po opuszczeniu budynków.

Archeosejsmologia pozwala odczytać historię trzęsień ziemi z dawnych murów

W badaniach wykorzystano archeosejsmologię, czyli dziedzinę łączącą wiedzę archeologiczną z geologią i analizą skutków trzęsień ziemi.

W przeciwieństwie do współczesnych pomiarów sejsmologicznych, opartych na urządzeniach rejestrujących drgania gruntu, archeosejsmologia zajmuje się przede wszystkim materialnymi śladami dawnych zdarzeń.

Badacze analizują między innymi kierunki przechylenia ścian, charakter pęknięć, przemieszczenia kamieni oraz ślady przebudowy i wzmacniania murów. Następnie sprawdzają, czy obserwowane deformacje można wyjaśnić oddziaływaniem wstrząsów o określonych parametrach.

Duże znaczenie ma połączenie tych obserwacji z modelowaniem sejsmicznym. Pozwala ono testować możliwe scenariusze oddziaływania trzęsień ziemi na konkretne lokalizacje.

Kanion Colca w Peru i górzyste ukształtowanie terenu na obszarze aktywnym tektonicznie

Kanion Colca w Peru. Ukształtowanie terenu i aktywność tektoniczna należą do ważnych uwarunkowań historii osadnictwa regionu. Fot. Unukorno / Wikimedia Commons, CC BY 3.0.

Metoda ma jednak swoje ograniczenia. Podobne deformacje mogą powstawać wskutek osiadania podłoża, erozji, niestabilności stoków czy zwykłego starzenia się konstrukcji. Z tego powodu pojedyncze pęknięcie nie wystarcza, aby uznać budynek za zniszczony przez trzęsienie ziemi.

Szczególnie istotne jest ustalenie, czy uszkodzenia pojawiły się przed opuszczeniem miejscowości, czy dopiero później.

Podobne znaczenie czasu i kolejnych pomiarów w analizie zmian powierzchni Ziemi wyjaśnia artykuł o tym, jak geodeci mierzą wysokość terenu oraz rejestrują przemieszczenia i deformacje.

Co odkrycie polskich naukowców zmienia w rozumieniu historii Andów?

Badania w dolinie Colca wskazują, że historyczna mapa osadnictwa mogła zmieniać się nie tylko w wyniku wojen, kolonizacji lub gwałtownych katastrof naturalnych. Ważną rolę mogły odgrywać również procesy powolne, których skutki stawały się widoczne dopiero po wielu pokoleniach.

To istotne także dla interpretacji innych stanowisk archeologicznych położonych na obszarach aktywnych tektonicznie. Jeśli naukowcy przypiszą wszystkie zniszczenia jednemu wydarzeniu, mogą przeszacować jego siłę i błędnie odtworzyć historię sejsmiczną regionu.

Wyniki zespołu z Uniwersytetu Śląskiego sugerują, że w niektórych przypadkach właściwszym wyjaśnieniem jest seria powtarzających się wstrząsów, których konsekwencje nakładały się na siebie przez dziesięciolecia lub stulecia.

Takie podejście może również pomóc w badaniach nad odpornością historycznych budowli. Zamiast koncentrować się wyłącznie na zagrożeniu jednorazowym, trzeba uwzględniać wieloletnią historię obciążeń i wcześniejszych uszkodzeń konstrukcji.

Nie oznacza to, że na podstawie dawnych ruin można przewidzieć termin przyszłego trzęsienia ziemi. Pozwalają one natomiast lepiej rozumieć długoterminowe skutki aktywności tektonicznej i ograniczenia historycznej infrastruktury.

Najważniejszy wniosek z badań polskich naukowców jest więc szerszy niż sama historia kilku peruwiańskich miejscowości. O losach społeczności może przesądzić nie tylko jedna wielka katastrofa, lecz także narastające przez pokolenia skutki mniejszych zdarzeń. Ruiny w Andach pokazują, jak procesy geologiczne, stan zabudowy i decyzje ludzi wspólnie kształtowały mapę osadnictwa.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dolina Kościeliska nie zawsze wyglądała tak samo. Jak lodowce, woda i dawne górnictwo ukształtowały jej krajobraz

Podstawą artykułu są wyniki badań międzynarodowego zespołu opisane w „Journal of Archaeological Science” (DOI: 10.1016/j.jas.2026.106703) oraz informacje opublikowane 2 listopada 2026 roku przez serwis Nauka w Polsce.

Udostępnij