Jesień 1939 roku przyniosła nie tylko militarną klęskę, ale i całkowity demontaż struktur państwa polskiego. Decyzje podjęte w Berlinie i Moskwie drastycznie zmieniły granice, dzieląc terytorium Rzeczypospolitej na strefy wpływów, które stały się poligonem doświadczalnym dla totalitarnych systemów administracyjnych. Przyglądamy się, jak w praktyce wyglądał ten podział.
Koniec walk regularnej armii nie oznaczał stabilizacji, lecz początek biurokratycznego chaosu, który miał na celu wymazanie Polski z mapy Europy. Jak wielokrotnie podkreślamy w analizach historycznych na portalu TopFlop.pl, podział administracyjny dokonany przez okupantów nie był jedynie kwestią kreślenia linii na mapie – był to fundament pod przyszłą eksploatację gospodarczą i eksterminację ludności. Podstawą prawną dla tych działań stał się układ o granicach i przyjaźni zawarty między III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939 roku, który korygował wcześniejsze ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow.
Tereny wcielone bezpośrednio do Rzeszy
Adolf Hitler nie zamierzał tworzyć na zachodnich ziemiach polskich żadnych form państwowości marionetkowej. Dekretem z 8 października 1939 roku, znaczna część zachodniej i północnej Polski została bezpośrednio inkorporowana do Wielkoniemieckiej Rzeszy. Były to tereny, które naziści uznawali za „rdzennie niemieckie” lub niezbędne dla przestrzeni życiowej.
Obszar ten obejmował około 92 tysięcy kilometrów kwadratowych, zamieszkanych przez ponad 10 milionów ludzi. Niemcy utworzyli tu nowe jednostki administracyjne, tzw. Okręgi Rzeszy (Reichsgau). Powstał Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie oraz Kraj Warty (Wartheland). Część województw, w tym śląskie, krakowskie i kieleckie, została włączona do prowincji śląskiej.
Celem tej operacji była natychmiastowa germanizacja. Wprowadzono niemieckie prawo, walutę i administrację, a ludność polską poddano brutalnym wysiedleniom, aby zrobić miejsce niemieckim osadnikom.
Generalne Gubernatorstwo – „rezerwat” dla Polaków
Z centralnej części ziem polskich, które znalazły się pod kontrolą niemiecką, ale nie zostały wcielone do Rzeszy, utworzono twór o nazwie Generalne Gubernatorstwo (Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych obszarów polskich). Jego stolicą został Kraków, co miało symbolicznie umniejszyć rolę Warszawy jako centrum polskości.
Na czele tego quasi-państwa stanął Hans Frank, rezydujący na Wawelu. Generalne Gubernatorstwo, podzielone na cztery dystrykty (krakowski, lubelski, radomski i warszawski), miało stanowić zaplecze surowcowe i rezerwuar taniej siły roboczej dla III Rzeszy. Nie przewidywano tu żadnej autonomii politycznej, a szkolnictwo i kultura polska były systematycznie niszczone. To właśnie na tym terenie Niemcy zlokalizowali później większość obozów zagłady, realizując plan „ostatecznego rozwiązania”.
Sowiecka strefa okupacyjna
Wschodnia część Rzeczypospolitej, zajęta przez Armię Czerwoną po 17 września, została poddana innej procedurze wchłonięcia. ZSRR, chcąc zachować pozory legalności, przeprowadził w październiku 1939 roku sfałszowane wybory do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Nowo wybrane, w pełni sterowane przez Moskwę organy władzy, „poprosiły” o włączenie tych ziem w struktury Związku Radzieckiego.
W efekcie, województwa wschodnie II RP stały się częścią Ukraińskiej i Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Wilno i okoliczne tereny zostały z kolei przekazane Litwie, choć radość Litwinów była krótka, gdyż wkrótce i oni zostali zaanektowani przez ZSRR. W strefie sowieckiej natychmiast rozpoczęto sowietyzację, nacjonalizację majątków oraz masowe deportacje „elementów niepewnych” w głąb Rosji.
Podział ten utrzymał się do ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku, kiedy to całe terytorium przedwojennej Polski znalazło się pod okupacją niemiecką, a do Generalnego Gubernatorstwa dołączono tzw. Dystrykt Galicja ze Lwowem. Te administracyjne decyzje okupantów, choć bezprawne w świetle prawa międzynarodowego, na lata zdeterminowały losy milionów obywateli, tworząc ramy dla jednej z największych tragedii w historii narodu.
