1 września 1939 roku świat stanął w ogniu, ale lont został podpalony znacznie wcześniej. Największy konflikt w dziejach ludzkości nie był dziełem przypadku, a efektem wieloletniego nawarstwiania się frustracji, agresywnych ideologii i dyplomatycznej bezradności. Analizujemy skomplikowaną sieć przyczyn, które doprowadziły do wybuchu II wojny światowej.
Zrozumienie genezy tego konfliktu wymaga cofnięcia się w czasie o dwie dekady, do momentu zakończenia Wielkiej Wojny. Jak wielokrotnie podkreślamy na łamach TopFlop.pl, historia rzadko bywa czarno-biała, a wydarzenia z 1939 roku były bezpośrednią konsekwencją decyzji podjętych w Wersalu w 1919 roku. To tam zasiano ziarno przyszłego konfliktu, tworząc nowy ład europejski, który dla wielu państw okazał się nie do zaakceptowania. Pokój, który miał zakończyć wszystkie wojny, w rzeczywistości stał się jedynie dwudziestoletnim rozejmem.
Gorzkie owoce Traktatu Wersalskiego
Fundamentem powojennego niezadowolenia stał się Traktat Wersalski. Dla Niemiec jego postanowienia były upokarzające. Utrata terytoriów, gigantyczne reparacje wojenne oraz drastyczne ograniczenia armii wywołały w społeczeństwie niemieckim poczucie głębokiej krzywdy i chęć rewanżu. Republika Weimarska, obarczona tym brzemieniem, zmagała się z kryzysami gospodarczymi i polityczną niestabilnością, co stanowiło idealną pożywkę dla ruchów radykalnych.
Nie tylko Niemcy czuły się oszukane. Włochy, mimo że znalazły się w obozie zwycięzców, nie otrzymały wszystkich terytoriów, na które liczyły, co rodziło frustrację i poczucie „oklaeczonego zwycięstwa”. Również Japonia na Dalekim Wschodzie czuła, że jej mocarstwowe aspiracje są blokowane przez państwa zachodnie. Ten powszechny resentyment stał się paliwem dla nowych, agresywnych ideologii.
Marsz totalitaryzmów: Faszyzm, Nazizm i imperialne ambicje
Lata 20. i 30. XX wieku to czas rosnącej w siłę fali totalitaryzmów, które otwarcie kwestionowały ład wersalski. We Włoszech Benito Mussolini, marzący o odbudowie Imperium Rzymskiego, przejął władzę już w 1922 roku. Jednak prawdziwy przełom nastąpił w 1933 roku w Niemczech, wraz z dojściem do władzy Adolfa Hitlera i NSDAP.
Nazizm nie był tylko kolejną partią polityczną; był to program całkowitej przebudowy Europy. Hitler otwarcie głosił konieczność zdobycia „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) na Wschodzie, zjednoczenia wszystkich Niemców w jednej Rzeszy i obalenia „dyktatu wersalskiego”. Ideologia rasistowska i skrajny nacjonalizm stały się oficjalną polityką państwa.
Równolegle, na Dalekim Wschodzie, militarystyczna Japonia rozpoczęła agresywną ekspansję w Chinach, dążąc do hegemonii w Azji. Jak informują źródła historyczne, te dążenia państw „osi” (Niemcy, Włochy, Japonia) do rewizji granic i stref wpływów były bezpośrednim wyzwaniem rzuconym ówczesnemu porządkowi świata.
Bierność Zachodu: Polityka „Appeasementu” i słabość Ligi Narodów
Kluczowym pytaniem pozostaje: dlaczego demokratyczny Zachód nie powstrzymał Hitlera, gdy był na to jeszcze czas? Odpowiedź tkwi w traumie I wojny światowej. Wielka Brytania i Francja za wszelką cenę chciały uniknąć powtórki krwawej łaźni, co doprowadziło do przyjęcia fatalnej w skutkach polityki „appeasementu”, czyli ustępstw wobec żądań dyktatorów w nadziei na zachowanie pokoju.
Liga Narodów, powołana do strzeżenia pokoju, okazała się instytucją bezzębną. Nie potrafiła skutecznie zareagować na japońską agresję w Mandżurii (1931) ani na włoską inwazję na Abisynię (1935). Hitler, obserwując tę bierność, z każdym rokiem podnosił stawkę. Kolejne kroki – remilitaryzacja Nadrenii, Anschluss Austrii, a wreszcie haniebny Układ Monachijski w 1938 roku, który oddał Niemcom czechosłowackie Sudety – utwierdzały go w przekonaniu, że mocarstwa zachodnie są słabe i niezdolne do zdecydowanej reakcji.
Ostatnia prosta: Pakt Ribbentrop-Mołotow
W 1939 roku uwaga Hitlera skupiła się na Polsce. Żądania dotyczące Gdańska i eksterytorialnej autostrady były jedynie pretekstem; celem było całkowite podporządkowanie sobie wschodniego sąsiada. Polska, w przeciwieństwie do Czechosłowacji, odrzuciła niemieckie żądania.
Ostatnim elementem układanki, który przesądził o wybuchu wojny, był zaskakujący sojusz dwóch ideologicznych wrogów. 23 sierpnia 1939 roku podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow między nazistowskimi Niemcami a komunistycznym Związkiem Radzieckim. Tajny protokół do tego paktu dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów, de facto wydając wyrok śmierci na Polskę. Stalin, kierując się własnym cynicznym planem wywołania wojny między państwami kapitalistycznymi, dał Hitlerowi zielone światło do ataku, zabezpieczając go od wschodu. Tydzień później Wehrmacht przekroczył polskie granice.
