21 września 1939 roku obrona Grodna weszła w końcową fazę. Tego dnia rozpoczęło się wycofywanie części polskich oddziałów z miasta, ale walki i likwidowanie ostatnich punktów oporu trwały jeszcze w nocy z 21 na 22 września oraz 22 września. Dlatego w źródłach historycznych można spotkać zarówno datę 21 września jako moment faktycznego załamania obrony, jak i 22 września jako dzień pełnego zajęcia Grodna przez Armię Czerwoną – informuje redakcja TopFlop.
- Obrona Grodna nie zakończyła się w jednej chwili: co dokładnie wydarzyło się 21–22 września
- Kto bronił Grodna i dlaczego miasto było tak trudnym celem
- Co stało się po wkroczeniu Armii Czerwonej do Grodna
- Grodno zostało włączone do ZSRR: zaczęła się sowietyzacja miasta
- Polskie podziemie w Grodnie nie zniknęło po wrześniu 1939 roku
- Ilu ludzi zginęło po zdobyciu Grodna
- Dlaczego 21 września pozostaje ważną datą, choć miasto zajęto ostatecznie 22 września
- Pytania i odpowiedzi
Po wejściu wojsk sowieckich rozpoczął się drugi, znacznie bardziej tragiczny etap wydarzeń. Według ustaleń Instytutu Pamięci Narodowej po zdobyciu miasta mordowano wojskowych i cywilnych obrońców, przeprowadzano aresztowania, a następnie wdrażano system sowieckiej administracji i represji. IPN w śledztwie dotyczącym zbrodni popełnionych w Grodnie wskazuje około 300 rozstrzelanych wojskowych i cywilów; wśród ofiar byli także uczniowie i osoby zatrzymane za udział w obronie miasta.
Obrona Grodna nie zakończyła się w jednej chwili: co dokładnie wydarzyło się 21–22 września
Grodno zostało zaatakowane przez oddziały Armii Czerwonej 20 września 1939 roku, trzy dni po sowieckiej agresji na Polskę. Miasta bronili żołnierze regularnych jednostek Wojska Polskiego, oddziały improwizowane, policjanci, harcerze, uczniowie oraz cywilni ochotnicy.
Część wcześniejszego garnizonu została jeszcze przed sowieckim atakiem skierowana na zachód do walki z Niemcami, dlatego obrona musiała być organizowana w dużej mierze z sił dostępnych na miejscu. Muzeum II Wojny Światowej podaje, że walki trwały w dniach 20–22 września, natomiast IPN w części materiałów określa najcięższą fazę jako 20–21 września.
To rozbieżność pozorna, wynikająca z charakteru wydarzeń. 21 września rozpoczęło się wycofywanie głównych polskich sił, ale nie oznaczało to natychmiastowego przerwania oporu we wszystkich punktach miasta. Według relacji przytaczanych przez serwis historyczny dzieje.pl jeszcze po wydaniu rozkazu odwrotu w polskich rękach pozostawały m.in.
Stary Zamek, koszary i budynek szkoły zawodowej. Decydujące zajęcie miasta nastąpiło 22 września, kiedy Armia Czerwona opanowała Grodno po likwidacji pozostałych punktów oporu.
Kalendarz historyczny dzieje.pl ujmuje wydarzenia w dwóch następujących po sobie punktach: 21 września resztki obrońców składały broń, a w nocy z 21 na 22 września oddziały Armii Czerwonej zajęły Grodno. Taki zapis najlepiej pokazuje, dlaczego w publikacjach spotyka się obie daty.
Najważniejsze momenty wyglądały następująco:
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 17 września 1939 | Armia Czerwona przekracza wschodnią granicę II RP |
| 20 września | Początek bezpośredniego ataku na Grodno |
| 20–21 września | Najcięższe walki uliczne, użycie sowieckich czołgów |
| 21 września | Rozpoczyna się wycofywanie głównych polskich sił |
| noc 21/22 września | Część oddziałów przechodzi przez Niemen i kieruje się ku granicy litewskiej |
| 22 września | Sowieci opanowują miasto i rozpoczynają represje wobec obrońców |
Źródła IPN wskazują, że jednym z problemów obrońców były ogromne braki materiałowe. W relacjach oficerów przechowywanych w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego pojawiają się informacje o niedoborach uzbrojenia, amunicji, wyposażenia sanitarnego i transportu.
„Największe trudności przy organizowaniu Grupy Grodno wytwarzały sprawy natury materiałowej”.
— mjr Karol Miałkowski, szef sztabu Grupy „Grodno”, relacja cytowana przez IPN.
Mimo tego opór okazał się znacznie silniejszy, niż przewidywała strona sowiecka.
Jeśli potrzebne jest szersze tło wydarzeń z września 1939 roku, punktem wyjścia jest materiał o kulisy wybuchu II wojny światowej. Wyjaśnia on m.in. znaczenie paktu Ribbentrop–Mołotow i podziału stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.
Kto bronił Grodna i dlaczego miasto było tak trudnym celem
Przed wojną Grodno było ważnym punktem wojskowym II Rzeczypospolitej i siedzibą Dowództwa Okręgu Korpusu nr III. Plany zakładały utrzymanie przepraw przez Niemen, jednak sytuacja strategiczna we wrześniu 1939 roku całkowicie się zmieniła. Duża część regularnych jednostek została skierowana na zachód przeciw Wehrmachtowi, a obrona miasta musiała opierać się na improwizowanych siłach.
Na czele obrony znaleźli się m.in. wiceprezydent miasta Roman Sawicki i mjr Benedykt Serafin. Do walk włączyły się także jednostki, które dotarły w rejon Grodna podczas odwrotu. W źródłach szczególnie często podkreślany jest udział młodzieży szkolnej i harcerzy, którzy pomagali w budowie barykad, przenoszeniu amunicji i zwalczaniu pojazdów pancernych.
IPN w materiałach edukacyjnych potwierdza liczny udział harcerzy w obronie miasta oraz wskazuje, że część z nich po zakończeniu walk została rozstrzelana.
Relacja Grażyny Lipińskiej, nauczycielki i jednej z organizatorek obrony, pokazuje skalę mobilizacji mieszkańców. Opisywała ona wspólne przygotowywanie rowów i przeszkód przeciwczołgowych przez żołnierzy oraz cywilów.
Nie była to klasyczna bitwa dwóch porównywalnych garnizonów. Po jednej stronie znajdowały się oddziały pancerne Armii Czerwonej, po drugiej — improwizowana obrona miejska z bardzo ograniczoną liczbą ciężkiej broni.
Do zwalczania czołgów wykorzystywano m.in. butelki z materiałem zapalającym, broń przeciwpancerną oraz dostępne działa przeciwlotnicze. Źródła dotyczące obrony Grodna opisują walki uliczne, w których sowieckie pojazdy próbowały wedrzeć się do centrum miasta, a obrońcy atakowali je z bliskiej odległości.
Jak wyglądała przewaga Armii Czerwonej
Przewaga sowiecka była szczególnie widoczna w broni pancernej, liczebności i możliwościach uzupełniania sił.
Obrońcy dysponowali natomiast:
- niewielką liczbą regularnych oddziałów;
- ograniczoną ilością amunicji;
- improwizowanymi stanowiskami przeciwpancernymi;
- wsparciem policji, harcerzy i cywilów;
- bardzo ograniczoną obroną przeciwlotniczą;
- słabym zapleczem medycznym i transportowym.
W materiałach IPN zachowała się relacja, według której jeden z batalionów wartowniczych miał do części karabinów jedynie po siedem nabojów.
To pokazuje, że czas trwania oporu nie wynikał z równowagi sił, lecz z miejskiego charakteru walk, improwizacji i zaangażowania mieszkańców.
Co stało się po wkroczeniu Armii Czerwonej do Grodna
Zajęcie miasta nie zakończyło przemocy. Według ustaleń śledczych IPN już po wejściu wojsk sowieckich rozpoczęto poszukiwanie osób podejrzewanych o udział w obronie. Zatrzymywano żołnierzy, policjantów, uczniów, urzędników i cywilów. Część została zamordowana bez procesu, inni trafili przed sowieckie trybunały wojskowe.
IPN wskazuje jako miejsca egzekucji m.in. Psią, nazywaną też Myśliwską Górką, oraz okolice Poniemunia. Na Psiej Górce miało zostać zabitych około 20 uczniów broniących Domu Strzelca, natomiast w rejonie Poniemunia rozstrzelano m.in. podchorążych. Łączna liczba wojskowych i cywilnych obrońców zamordowanych w związku z tymi represjami jest w śledztwie IPN szacowana na około 300 osób.
W zachowanym sowieckim raporcie dotyczącym działań 16 Korpusu Strzeleckiego znalazła się również informacja o rozstrzelaniu 29 polskich oficerów.
„Rozstrzelano 29 oficerów, w tym pułkownika, majorów, kapitanów i innych”.
— zapis z sowieckiego raportu bojowego przywołanego w śledztwie IPN.
Represje nie ograniczyły się do pierwszych godzin po zajęciu miasta. Już jesienią 1939 roku NKWD prowadziło masowe aresztowania osób związanych z Wojskiem Polskim, administracją, policją i tworzącymi się strukturami konspiracyjnymi.
Egzekucje, procesy i aresztowania
Mechanizm represji można podzielić na trzy etapy.
Pierwszy obejmował zabójstwa dokonywane bezpośrednio po walkach.
Drugi stanowiły aresztowania i przesłuchania prowadzone przez NKWD oraz sowieckie organy bezpieczeństwa.
Trzeci polegał na formalizowaniu represji za pomocą sądów i trybunałów wojskowych.
Przykładem jest sprawa Piotra Boguckiego, kierownika szkoły powszechnej nr 2, skazanego przez władze sowieckie na karę śmierci. IPN ustalił również dane kilkudziesięciu innych osób uwięzionych za udział w obronie Grodna.
Dzieje.pl opisują przypadek Władysława Napartego, komendanta miejscowego posterunku policji, którego Trybunał Wojskowy 11. Armii skazał na śmierć w październiku 1939 roku. Zarzuty obejmowały udział w organizowaniu obrony miasta przeciw Armii Czerwonej.
W ten sposób udział w obronie polskiego miasta był przez sowiecki aparat sądowy traktowany jako działalność przeciwko nowej władzy.
Grodno zostało włączone do ZSRR: zaczęła się sowietyzacja miasta
Po zajęciu Grodna zmieniła się nie tylko administracja wojskowa. Jesienią 1939 roku wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej zajęte przez ZSRR zostały stopniowo włączone do systemu sowieckiego. Na terenach określanych przez Moskwę jako „Zachodnia Białoruś” przeprowadzono wybory do podporządkowanego władzom sowieckim Zgromadzenia Ludowego, a następnie proces formalnego włączenia tych ziem do ZSRR.
Grodno znalazło się w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.
Wprowadzano sowieckie instytucje administracyjne, zmieniano system szkolnictwa, ograniczano wcześniejsze struktury społeczne i gospodarcze oraz eliminowano instytucje związane z państwem polskim. Na terenach okupowanych władze sowieckie zakazywały używania języka polskiego w części administracji, zmieniały nazwy ulic, wprowadzały sowieckie programy nauczania i przejmowały majątek.
Jednocześnie następowały:
- nacjonalizacja przedsiębiorstw i części majątku prywatnego;
- likwidacja dotychczasowej polskiej administracji;
- reorganizacja szkolnictwa;
- propaganda sowiecka;
- aresztowania przedstawicieli dawnych elit;
- deportacje w głąb ZSRR;
- zwalczanie konspiracji niepodległościowej.
Proces ten nie był wyjątkowy dla Grodna, ale w mieście, które kilka dni wcześniej stawiało zbrojny opór, represje miały szczególnie gwałtowny charakter.
Szerszą chronologię przemian państwa polskiego w XX wieku przedstawia historia Polski – oś czasu, gdzie kampania 1939 roku znajduje się w kontekście całego okresu II Rzeczypospolitej i późniejszych zmian granic.
Polskie podziemie w Grodnie nie zniknęło po wrześniu 1939 roku
Mimo represji już jesienią 1939 roku zaczęły powstawać struktury konspiracyjne. Jedną z nich była Polska Organizacja Wojskowa, której członkami zostawali m.in. młodzi ludzie i osoby wcześniej związane ze „Strzelcem”. Według danych przytaczanych przez dzieje.pl w szczytowym momencie grodzieńska POW mogła liczyć około tysiąca członków.
Od zimy do lata 1940 roku NKWD rozbiło znaczną część organizacji, aresztując ponad 400 osób. Część pozostałych konspiratorów weszła następnie do Związku Walki Zbrojnej.
Jesienią 1940 roku struktury ZWZ w Grodnie i okolicach liczyły około 1800 ludzi. W lutym 1941 roku NKWD aresztowało miejskiego komendanta ZWZ Franciszka Mazurkiewicza oraz kilku lokalnych dowódców.
To ważny element historii miasta, ponieważ pokazuje, że represje po obronie Grodna nie zakończyły działalności niepodległościowej.
Miasto pozostawało jednym z ośrodków polskiej konspiracji na ziemiach zajętych przez ZSRR aż do niemieckiego ataku na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku.
Ilu ludzi zginęło po zdobyciu Grodna
Dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem badań, ponieważ źródła są niepełne, a część dokumentacji sowieckiej była przez dziesięciolecia niedostępna. Najczęściej pojawiająca się w polskich opracowaniach liczba to około 300 zamordowanych wojskowych i cywilnych obrońców. Taką liczbę podaje śledztwo IPN dotyczące zabójstw popełnionych od 22 września 1939 roku.
Muzeum II Wojny Światowej również wskazuje na około 300 osób zamordowanych przez żołnierzy Armii Czerwonej po zdobyciu miasta.
W niektórych publikacjach pojawiają się wyższe szacunki, sięgające około 400 ofiar, dlatego ostrożniejsze jest posługiwanie się sformułowaniem „około 300 lub więcej”.
| Kategoria | Dane potwierdzone w źródłach |
|---|---|
| Obrońcy wojskowi i cywilni zamordowani po zdobyciu miasta | około 300 |
| Uczniowie zabici na Psiej/Myśliwskiej Górce | około 20 |
| Oficerowie wymienieni jako rozstrzelani w raporcie sowieckim | 29 |
| Jeńcy wzięci podczas finalnego zajmowania miasta | około 1000 według relacji historycznych |
Trzeba odróżnić te dane od liczby poległych podczas samych walk. Dokumentacja dotycząca Grodna jest rozproszona, a część strat nie została nigdy ustalona z pełną dokładnością.
Dlaczego 21 września pozostaje ważną datą, choć miasto zajęto ostatecznie 22 września
21 września był momentem przełomowym, ponieważ wtedy rozpoczęło się wycofywanie głównych polskich oddziałów. Gen. Wacław Przeździecki zdecydował o odejściu z miasta w sytuacji groźby okrążenia i wyczerpywania się możliwości dalszej obrony.
Część żołnierzy ruszyła na północ w kierunku Litwy. IPN podaje, że w nocy z 21 na 22 września główne siły polskiego zgrupowania przeprawiały się przez Niemen w rejonie Hoży, a następnie kierowały się w stronę Sopoćkiń.
Nie wszystkim udało się wydostać z rejonu Grodna. Kolejne starcia trwały na Grodzieńszczyźnie także po upadku miasta, m.in. pod Kodziowcami.
Dlatego sformułowanie, że „21 września obrona Grodna się zakończyła”, wymaga doprecyzowania.
Najdokładniej można powiedzieć:
21 września załamała się zorganizowana obrona i rozpoczął się odwrót głównych sił, natomiast pełne opanowanie miasta przez Armię Czerwoną nastąpiło 22 września 1939 roku.
Dla czytelników zainteresowanych szerszym kontekstem II wojny światowej uzupełnieniem jest także materiał o tajemnice II wojny światowej na Dolnym Śląsku. Dotyczy innego etapu konfliktu, ale pokazuje skalę zmian, jakie wojna przyniosła polskim ziemiom.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy dokładnie zakończyła się obrona Grodna w 1939 roku?
Główne polskie siły rozpoczęły odwrót 21 września. Walki ostatnich punktów oporu trwały jednak jeszcze do 22 września, kiedy Armia Czerwona ostatecznie zajęła miasto.
Kto dowodził obroną Grodna?
W organizowaniu obrony kluczową rolę odegrali m.in. wiceprezydent Roman Sawicki i mjr Benedykt Serafin. W działaniach uczestniczyły też oddziały gen. Wacława Przeździeckiego.
Czy w obronie Grodna walczyli cywile?
Tak. W walkach uczestniczyli mieszkańcy, harcerze i uczniowie. Cywile pomagali również w budowie barykad, rowów oraz przeszkód przeciwczołgowych.
Co stało się z obrońcami po zajęciu miasta?
Część zdołała wycofać się w kierunku Litwy. Inni zostali wzięci do niewoli, zamordowani albo aresztowani przez NKWD. IPN szacuje liczbę wojskowych i cywilnych ofiar egzekucji po zdobyciu miasta na około 300.
Czy Sowieci prowadzili w Grodnie procesy przeciw obrońcom?
Tak. Część zatrzymanych stanęła przed sowieckimi trybunałami wojskowymi. Znane są przypadki wyroków śmierci wydawanych za udział w obronie miasta i działalność przeciwko nowym władzom.
Co zmieniło się w Grodnie po wrześniu 1939 roku?
Miasto zostało włączone do Białoruskiej SRR. Rozpoczęto sowietyzację administracji, szkolnictwa i gospodarki, a NKWD prowadziło aresztowania i zwalczało rozwijającą się polską konspirację.
Historia Grodna z 20–22 września 1939 roku nie kończy się na samych walkach ulicznych. Kluczowe znaczenie ma to, co wydarzyło się bezpośrednio po nich: egzekucje, aresztowania, wyroki sowieckich trybunałów i szybkie podporządkowanie miasta administracji ZSRR. Obrona Grodna 1939 stała się później jednym z najbardziej znanych przykładów oporu przeciw Armii Czerwonej podczas kampanii wrześniowej.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dlaczego „pokój” oznacza i mir, i pomieszczenie? Historia jednego polskiego słowa
