Klej w sztyfcie marszczy papier przede wszystkim wtedy, gdy arkusz miejscowo zmienia swoją wilgotność, a następnie wysycha nierównomiernie. Jak informuje redakcja TopFlop, UHU i 3M oraz zalecenia instytucji zajmujących się ochroną papieru, nawet zwykły szkolny arkusz reaguje na wodę zawartą w niektórych klejach: włókna celulozowe mogą zmieniać wymiary, a różnica między wilgotnym i suchym fragmentem prowadzi do powstawania fal. Canadian Conservation Institute wskazuje wprost, że wilgotne warunki powodują charakterystyczne pofałdowanie papieru, określane jako cockling.
Nie oznacza to, że każdy klej w sztyfcie powinien deformować kartkę. Producenci opracowują formuły właśnie z myślą o papierze i tekturze, jednak ich skład, ilość naniesionego produktu, grubość arkusza oraz sposób dociskania mają znaczenie dla końcowego efektu. Przykładowo 3M podaje, że Scotch Glue Stick jest klejem na bazie wody, natomiast Henkel informuje, że współczesne sztyfty Pritt zawierają składniki naturalnego pochodzenia, w tym wodę.
Dlaczego papier zaczyna falować po nałożeniu kleju?
Papier nie jest materiałem całkowicie stabilnym wymiarowo. Jego struktura składa się z włókien, które reagują na obecność wilgoci. Australian Institute for the Conservation of Cultural Material definiuje cockling jako marszczenie lub pofałdowanie pojawiające się wtedy, gdy papier albo inny arkuszowy materiał wysycha nierównomiernie.
Mechanizm jest szczególnie widoczny w cienkich kartkach. Jeżeli jedna część arkusza zostanie zwilżona mocniej niż druga albo wilgoć znajdzie się głównie po jednej stronie, poszczególne fragmenty papieru nie zachowują się identycznie podczas schnięcia. Canadian Conservation Institute potwierdza, że papier reaguje na wilgoć deformacją powierzchni, a organizacja Icon zwraca uwagę, że papier naturalnie porusza się pod wpływem zmian wilgotności.
Dlatego fala widoczna kilka minut po przyklejeniu wycinanki nie musi oznaczać, że sam arkusz był wcześniej uszkodzony. Odkształcenie może powstać właśnie podczas nanoszenia i wysychania spoiwa.
Najczęściej problem nasila kilka czynników:
- duża ilość kleju naniesiona miejscowo,
- cienki i podatny na odkształcenia papier,
- nierównomierne rozprowadzenie kleju,
- przyklejenie tylko części dużego elementu,
- niedokładne wygładzenie powierzchni po połączeniu arkuszy,
- przesuwanie elementu już po rozpoczęciu wiązania.
Skoro to klej w sztyfcie, skąd bierze się wilgoć?
Nazwa „klej w sztyfcie” może sugerować całkowicie suchy produkt, ale nie wszystkie tego typu kleje są pozbawione wody. Oficjalna specyfikacja 3M opisuje Scotch Permanent Glue Stick jako klej water based, czyli oparty na wodzie.
Henkel podaje z kolei, że obecna generacja klejów Pritt zawiera 97 proc. składników naturalnego pochodzenia, licząc wraz z wodą. W materiale producenta dotyczącym historii produktu wskazano również, że główne składniki receptury obejmują wodę, cukier i skrobię.
„Today’s generation of Pritt sticks feature 97 percent natural ingredients (including water)” — informuje Henkel w oficjalnym komunikacie dotyczącym obecnej generacji klejów Pritt.
To właśnie obecność wilgoci pomaga wyjaśnić, dlaczego bardzo cienki papier może zareagować mimo zastosowania produktu przeznaczonego do prac szkolnych. Skala deformacji zależy jednak od konkretnego kleju, podłoża i sposobu aplikacji — poszczególne formuły mogą zachowywać się inaczej.
Pęcherze pod wycinanką mają inną przyczynę niż sama fala
Pęcherz pojawia się wtedy, gdy przyklejany element nie przylega równomiernie do podłoża. Jeżeli klej został naniesiony pasami, pozostawiono niepokryte fragmenty albo papier został dociśnięty najpierw na brzegach, pomiędzy warstwami może pozostać obszar, który nie został prawidłowo połączony.
Znaczenie ma również czas. Kleje wymagające odparowania wody zmieniają właściwości podczas wysychania. W aktualnej karcie technicznej kleju wielofunkcyjnego Pritt Henkel podaje wprost, że mechanizmem utwardzania produktu jest odparowanie wody. Dokument wskazuje też, że czas wiązania zależy między innymi od rodzaju i porowatości łączonych materiałów.
Choć chodzi tu o płynny produkt, a nie sztyft, zasada pokazuje istotną cechę klejów zawierających wodę: proces nie kończy się w momencie zetknięcia dwóch powierzchni.
Jak kleić papier, żeby ograniczyć fale?
Najważniejsza jest równomierność. UHU w instrukcji swojego kleju do papieru zaleca równomierne rozprowadzanie produktu oraz szybkie połączenie elementów po aplikacji. Producent wskazuje również, że powierzchnie powinny być czyste i suche.
Przy szkolnych wycinankach praktyczna kolejność wygląda następująco:
- Położyć wycinany element na płaskiej, stabilnej powierzchni.
- Rozprowadzić klej możliwie równomiernie, szczególnie przy krawędziach, ale bez tworzenia grubej warstwy.
- Przyłożyć element od jednej strony i stopniowo wygładzać go w kierunku przeciwnego brzegu.
- Docisnąć całą powierzchnię, zamiast punktowo naciskać tylko rogi.
- Pozostawić pracę płasko na czas początkowego wiązania i nie poprawiać wielokrotnie położenia elementu.
Podobną zasadę stabilnego podłoża stosuje Henkel w oficjalnych instrukcjach dla kleju w rolce: materiał przeznaczony do klejenia powinien znajdować się na gładkiej, płaskiej i stabilnej powierzchni.
Nie każdy klej do papieru zachowuje się identycznie
Różnice pomiędzy produktami nie sprowadzają się wyłącznie do marki. Producenci opracowują odmienne formulacje, przeznaczone do różnych zastosowań.
UHU przy części swoich klejów przeznaczonych do papieru wprost deklaruje właściwość „does not wrinkle paper”. Dotyczy to między innymi produktu Creativ Cardboard & Craft Paper oraz określonych klejów uniwersalnych tej marki.
„Does not wrinkle paper” — tak UHU opisuje jedną z właściwości kleju Creativ Cardboard & Craft Paper przeznaczonego do prac z papierem i tekturą.
Z kolei tesa podkreśla, że jej sztyfty są projektowane do czystego i szybkiego łączenia papieru oraz kartonu. Firma oferuje również kleje w rolce, przeznaczone między innymi do papieru, kartonu i fotografii.
Cienka kartka reaguje mocniej niż sztywny karton
W szkolnych pracach różnica może być szczególnie widoczna, gdy cienka wycinanka jest przyklejana do znacznie sztywniejszego kartonu. Oba materiały mają inną grubość i inaczej reagują na wilgoć. Papier może próbować zmieniać wymiary podczas schnięcia, podczas gdy grubsze podłoże ogranicza jego ruch.
Badania właściwości włókien celulozowych potwierdzają, że ich parametry mechaniczne silnie zależą od wilgotności. W eksperymencie obejmującym zakres wilgotności względnej od 25 do 75 proc. obserwowano wyraźne zmiany twardości i modułu sprężystości włókien masy drzewnej.
W praktyce dlatego dwa pozornie identyczne zadania mogą dać różny efekt: wycinanka z cienkiego papieru ksero będzie bardziej podatna na widoczne odkształcenia niż sztywniejszy element z kartonu.
Co zrobić, gdy fala już powstała?
Najpierw trzeba pozwolić klejowi całkowicie wyschnąć. Próba wielokrotnego odklejania i ponownego przyciskania wilgotnego papieru może dodatkowo rozciągać albo uszkadzać arkusz.
Jeżeli deformacja po wyschnięciu jest niewielka, pracę można pozostawić płasko pomiędzy czystymi arkuszami i równomiernie obciążyć. Przy pracy szkolnej chodzi przede wszystkim o zapobieganie dalszemu odkształceniu, a nie ponowne zwilżanie papieru.
Najskuteczniejsza pozostaje jednak profilaktyka: cienka, jednolita warstwa odpowiedniego kleju, płaska powierzchnia robocza i równomierne dociśnięcie. Fale na papierze są fizycznym skutkiem nierównomiernej reakcji arkusza na wilgoć i schnięcie, dlatego więcej kleju nie oznacza automatycznie mocniejszej ani estetyczniejszej pracy.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Sinice czy zwykły zakwit glonów? Jak rozpoznać niebezpieczną wodę bez wchodzenia do jeziora
