Papier faluje po akwareli — jak go przygotować i wyprostować bez niszczenia pracy

Papier faluje po akwareli, ponieważ jego włókna w kontakcie z wodą pęcznieją, zwiększają objętość i przesuwają się nierównomiernie. Najbardziej zwilżone fragmenty arkusza rozszerzają się szybciej niż suche marginesy, dlatego powierzchnia unosi się, tworzy zagłębienia i zatrzymuje w nich wodę z pigmentem, informuje redakcja TopFlop. Problem nasila się przy papierze o gramaturze 190–300 g/m², dużych lawowaniach, malowaniu mokre na mokrym oraz zwilżaniu tylko jednej strony kartki.

Falowanie nie oznacza jednak, że obraz jest zniszczony. Arkusz można ustabilizować jeszcze przed malowaniem albo bezpiecznie wyprostować po całkowitym wyschnięciu farby. Trzeba dobrać metodę do gramatury, rodzaju papieru, użytych pigmentów i stopnia deformacji.

Największe ryzyko uszkodzenia pracy pojawia się wtedy, gdy mokry obraz jest prasowany żelazkiem, pocierany od strony malowanej lub ponownie moczony bez kontroli.

Dlaczego papier akwarelowy zaczyna falować

Papier składa się z włókien celulozowych połączonych w porowatą strukturę. Gdy woda dociera do włókien, zwiększają one swoją objętość, a mokry obszar arkusza rozszerza się względem części pozostających suchymi. Po odparowaniu wody papier ponownie się kurczy, ale nie zawsze równomiernie, szczególnie gdy jedna część pracy została wielokrotnie zwilżona, a druga pozostała niemal sucha.

Znaczenie ma także kierunek ułożenia włókien. W papierze produkowanym na maszynie cylindrycznej włókna są rozłożone bardziej przypadkowo, dlatego arkusz może rozszerzać się równomierniej w obu kierunkach. W papierze formowanym na maszynie płaskositowej włókna częściej układają się zgodnie z kierunkiem produkcji, co może zwiększać różnicę między rozszerzaniem wzdłużnym i poprzecznym. Producent papierów artystycznych St Cuthberts Mill wskazuje, że papier typu mould-made ma z tego powodu większą stabilność wymiarową, choć nawet on nie jest całkowicie odporny na deformację.

„Paper is made up of thousands of fibres that are compressed together to form a sheet. These fibres swell when water is added”.

Papier powstaje z tysięcy sprasowanych włókien, które pęcznieją po dodaniu wody — St Cuthberts Mill, poradnik techniczny dotyczący stabilności papieru.

Na falowanie wpływa nie tylko ilość wody, lecz także sposób jej rozłożenia. Duża, równomierna warstwa wilgoci może wywołać mniejsze lokalne naprężenia niż kilka bardzo mokrych plam otoczonych suchym papierem. Najbardziej problematyczne są kałuże pozostające w zagłębieniach arkusza, ponieważ dodatkowo obciążają powierzchnię i kierują pigment ku krawędziom wysychającej plamy.

Badania nad wysychaniem akwareli wykazały, że rozkład wody na powierzchni papieru wpływa na kształt powstających plam, gradientów, obwódek i rozgałęzień. Oznacza to, że deformacja arkusza może zmienić nie tylko komfort malowania, ale również ostateczny układ pigmentu.

Najczęstsze przyczyny falowania to:

• zbyt niska gramatura papieru w stosunku do ilości użytej wody;
• nakładanie rozległych lawowań na nieprzymocowany arkusz;
• moczenie tylko niewielkich fragmentów kartki;
• przyklejenie papieru słabą taśmą, która odrywa się podczas wysychania;
• malowanie na luźnej kartce wyrwanej z jednostronnie klejonego bloku;
• nierównomierne zwilżenie papieru przed rozpoczęciem pracy;
• suszenie obrazu w pozycji pionowej;
• używanie suszarki z gorącym, skupionym strumieniem powietrza;
• zbyt intensywne pocieranie wilgotnej powierzchni pędzlem.

Dobór podłoża powinien odpowiadać technice. Osoby pracujące dużą ilością wody potrzebują stabilniejszego papieru niż artyści stosujący suchy pędzel, drobne szkice albo niewielkie plamy. Różnice między akwarelą, gwaszem, akrylem i innymi mediami opisuje porównanie technik malarskich oraz wymaganych podłoży.

Jaka gramatura papieru ogranicza falowanie

Gramatura określa masę jednego metra kwadratowego papieru, a nie jego skład ani jakość. Arkusz 300 g/m² jest cięższy i zwykle grubszy od papieru 190 g/m², dlatego trudniej go miejscowo podnieść i odkształcić. Nie oznacza to jednak, że każdy papier 300 g/m² pozostanie płaski podczas intensywnego malowania mokre na mokrym.

Na stabilność wpływają również:

• rodzaj włókien — bawełna, celuloza drzewna albo mieszanka;
• sposób produkcji;
• kierunek włókien;
• stopień zaklejenia wewnętrznego i powierzchniowego;
• rozmiar arkusza;
• faktura powierzchni;
• ilość i temperatura wody;
• sposób mocowania papieru.

Według zestawienia St Cuthberts Mill papier 190 g/m² może zwijać się nawet przy pracy suchym pędzlem, natomiast 300 g/m² wykazuje przy takiej technice jedynie niewielkie odkształcenia. Arkusze 425 g/m² i cięższe mają znacznie większy opór wobec falowania, a papiery 535–638 g/m² powinny pozostawać stabilne również przy dużych lawowaniach. Są to wskazania producenta, nie bezwarunkowa gwarancja dla każdego formatu i każdej techniki.

Gramatura	Zachowanie przy wodzie	Zalecane przygotowanie
190 g/m²	Wyraźnie faluje, łatwo tworzy głębokie zagłębienia	Pełne naciąganie niemal zawsze
250 g/m²	Odpowiednia do ćwiczeń, ale podatna na duże lawowania	Mocowanie czterech krawędzi lub naciąganie
300 g/m²	Uniwersalna, lecz może falować przy technice mokre na mokrym	Taśma na czterech bokach; przy dużej ilości wody naciąganie
425 g/m²	Znacznie stabilniejsza	Zwykle wystarcza solidne mocowanie
535–640 g/m²	Bardzo duża odporność na deformację	Naciąganie zazwyczaj nie jest konieczne
Blok klejony z czterech stron	Krawędzie ograniczają rozszerzanie arkusza	Malowanie bez odrywania kartki od bloku

Wymiary pracy mają równie duże znaczenie jak gramatura. Mały arkusz 300 g/m² przymocowany na czterech bokach może pozostać prawie płaski, podczas gdy pełny arkusz o tej samej gramaturze wyraźnie się uniesie. Im większa powierzchnia, tym większa całkowita zmiana wymiarów wywołana pęcznieniem włókien.

Bawełna czy celuloza

Papier z wysoką zawartością bawełny zwykle lepiej znosi wielokrotne zwilżanie, podnoszenie pigmentu i pracę warstwową. Jego włókna są dłuższe i tworzą mocniejszą strukturę, dlatego powierzchnia wolniej się mechaci. Sam skład nie eliminuje jednak falowania — cienki papier bawełniany również może się odkształcić.

Papier celulozowy jest zwykle tańszy i wystarcza do szkiców, próbek kolorystycznych oraz ćwiczeń. Przy rozległych lawowaniach może jednak szybciej absorbować wodę, nierównomiernie wysychać i gorzej znosić wielokrotne poprawki. Decyzję należy więc oprzeć na sposobie pracy, a nie wyłącznie na napisie „100% cotton”.

Faktura również ma znaczenie

Papier satynowy, oznaczany jako hot pressed, ma gładką powierzchnię i dobrze nadaje się do drobnych detali. Ze względu na sposób rozprowadzania wody może jednak wyraźnie pokazywać nierówne kałuże oraz ślady wysychania.

Papier cold pressed ma umiarkowaną fakturę i jest najbardziej uniwersalny. Woda zatrzymuje się w niewielkich zagłębieniach, ale powierzchnia nadal pozwala kontrolować krawędzie plam.

Papier rough ma wyraźną strukturę. Dobrze sprawdza się w pejzażach i pracy dużym pędzlem, lecz nierówności utrudniają późniejsze mechaniczne wygładzanie oraz nanoszenie bardzo precyzyjnych linii.

Jak przygotować papier przed malowaniem akwarelą

Najprostszym zabezpieczeniem arkusza 300 g/m² jest przyklejenie wszystkich czterech krawędzi do sztywnej, odpornej na wilgoć deski. Taśma powinna obejmować jednakowy margines na całym obwodzie. Nie może być naklejona na zakurzoną, tłustą ani mokrą powierzchnię, ponieważ odklei się pod wpływem naprężenia.

Do małych prac i umiarkowanej ilości wody często wystarcza dobrej jakości taśma malarska. Przy pełnym naciąganiu skuteczniejsza jest brązowa taśma papierowa aktywowana wodą. Jej klej po zwilżeniu łączy papier z deską mocniej niż typowa taśma maskująca.

Nie należy używać miękkiej tektury jako podłoża. Tektura sama chłonie wilgoć, wygina się i nie utrzymuje arkusza w jednej płaszczyźnie. Lepsza jest sklejka, płyta kompozytowa odporna na wodę, szkło akrylowe albo sztywna płyta przeznaczona do prac malarskich.

„Stretching is typically done on lighter-weight watercolor sheets to stop the paper from buckling”.

Naciąganie stosuje się przede wszystkim do lżejszych arkuszy akwarelowych, aby ograniczyć ich wyginanie po naniesieniu mokrego medium — Strathmore, instrukcja przygotowania papieru.

Naciąganie papieru krok po kroku

Pełne naciąganie polega na równomiernym rozszerzeniu włókien przed przytwierdzeniem arkusza do deski. Papier wysycha już zamocowany, kurczy się i napina. Podczas późniejszego malowania jego krawędzie pozostają unieruchomione, dlatego powierzchnia nie tworzy tak głębokich fal.

Potrzebne będą:

• arkusz papieru akwarelowego;
• płaska, sztywna i czysta deska;
• czysta woda;
• szeroki miękki pędzel, gąbka lub rozpylacz;
• taśma gumowana aktywowana wodą;
• czysty ręcznik papierowy;
• płaska przestrzeń do suszenia.

Procedura:

1. Przytnij arkusz do potrzebnego formatu, pozostawiając margines przeznaczony na taśmę.
2. Zaznacz ołówkiem odwrotną stronę, aby nie pomylić powierzchni roboczej.
3. Zwilż arkusz równomiernie, bez szorowania i bez pozostawiania suchych wysp.
4. Poczekaj, aż papier rozszerzy się i stanie się elastyczny.
5. Przenieś go na deskę, nie ciągnąc za narożniki.
6. Usuń duże krople, ale nie wycieraj powierzchni do sucha.
7. Zwilż klejącą stronę taśmy zgodnie z instrukcją producenta.
8. Przyklej kolejno cztery boki, zachowując podobną szerokość zakładki.
9. Pozostaw deskę poziomo do całkowitego wyschnięcia.
10. Nie przyspieszaj suszenia gorącym powietrzem.
11. Maluj bez odcinania papieru od deski.
12. Zdejmij gotową pracę dopiero po pełnym wyschnięciu ostatniej warstwy.

Jedna z praktycznych metod polega na lekkim zwilżeniu obu stron arkusza rozpylaczem, odczekaniu około 5–10 minut i przyklejeniu taśmy z zakładką wynoszącą około 2 cm na papierze oraz 2 cm na desce. Dokładny czas należy dostosować do gramatury, wilgotności powietrza i zaleceń producenta papieru; zbyt długie moczenie może osłabić zaklejenie powierzchni.

Nie należy rozciągać mokrego arkusza rękami. Naciągnięcie mechaniczne może zdeformować włókna, uszkodzić narożniki albo spowodować pęknięcie papieru podczas kurczenia.

Kiedy wystarczy taśma bez wcześniejszego moczenia

Mocowanie suchego papieru sprawdza się przy:

• arkuszu 300 g/m² lub cięższym;
• formacie A5 albo A4;
• niewielkich lawowaniach;
• technice suchego pędzla;
• malowaniu warstwami z przerwami na wyschnięcie;
• ćwiczeniach i próbkach kolorystycznych.

Taśmę trzeba nakleić na wszystkie cztery boki. Przymocowanie jedynie dwóch przeciwległych krawędzi ogranicza ruch papieru w jednym kierunku, ale pozostawia mu swobodę w drugim. W efekcie arkusz może utworzyć jedną dużą falę przebiegającą przez środek pracy.

W trakcie planowania obrazu przydaje się także wcześniejsza próba pigmentów. Akwarela po wyschnięciu zwykle wygląda jaśniej niż mokra mieszanka, dlatego próbkę warto wykonać na tym samym papierze. Praktyczną procedurę testowania barw przedstawia instrukcja mieszania kolorów i zapisywania proporcji pigmentów.

Jak malować, żeby papier nie tworzył głębokich fal

Nawet dobrze przyklejony arkusz może chwilowo się unosić. Nie trzeba natychmiast suszyć go suszarką ani dociskać ręką. Niewielkie fale są naturalną reakcją materiału i często zmniejszają się podczas schnięcia.

Najważniejsze jest ograniczenie dużych różnic wilgotności. Jeżeli kompozycja wymaga szerokiego lawowania, powierzchnię należy zwilżyć możliwie równomiernie, a następnie rozprowadzić pigment bez wielokrotnego wracania do części, które zaczęły już wysychać. Mieszanie fragmentów o różnych fazach wilgotności sprzyja powstawaniu zacieków, ostrych obwódek i lokalnych naprężeń.

Pracę warto ułożyć poziomo. Pochylenie deski pomaga kierować lawowaniem, ale zwiększa przepływ wody ku dolnej krawędzi. W zagłębieniach powstających na falującym papierze pigment może się koncentrować, dlatego kąt powinien być niewielki i kontrolowany.

Nadmiar wody można zebrać czystym, osuszonym pędzlem. Nie należy przykładać papierowego ręcznika do całej mokrej plamy, jeżeli zależy nam na równym laserunku, ponieważ ręcznik odciągnie wodę i pigment w sposób punktowy.

Dobry rytm pracy obejmuje:

1. przygotowanie odpowiedniej ilości mieszaniny przed rozpoczęciem lawowania;
2. zwilżenie całego planowanego obszaru;
3. nałożenie koloru bez przerywania w połowie;
4. zebranie dużych kałuż z krawędzi;
5. pozostawienie warstwy bez dalszego dotykania;
6. wykonanie kolejnego etapu dopiero po ustabilizowaniu wilgotności.

Przygotowanie właściwego odcienia przed rozpoczęciem malowania ogranicza liczbę poprawek na mokrym papierze. Podczas budowania naturalnych pejzaży przydatne może być mieszanie zieleni z żółci i błękitu zamiast używania jednego gotowego koloru.

Jak wyprostować wyschniętą akwarelę

Gotową pracę można prostować dopiero wtedy, gdy pigment i papier są całkowicie suche. Dotyczy to nie tylko powierzchni widocznej z przodu, ale także głębszych warstw arkusza. Obraz, który wydaje się suchy w dotyku, może nadal zawierać wilgoć wewnątrz włókien.

Najbezpieczniejsza metoda polega na kontrolowanym zwilżeniu odwrotnej strony, umieszczeniu pracy między czystymi, chłonnymi arkuszami i równomiernym obciążeniu. Woda nie powinna dostać się bezpośrednio na warstwę malarską. Szczególną ostrożność trzeba zachować przy pigmentach łatwo migrujących, grubych warstwach gwaszu, tuszu, kredce akwarelowej, płynie maskującym i dodatkowych materiałach przyklejonych do obrazu.

„If you’ve created a painting and are experiencing buckling after it has dried, there are methods you can try to flatten it”.

Jeżeli wyschnięta praca pozostaje pofalowana, można zastosować kontrolowane metody prostowania — Strathmore, poradnik dotyczący spłaszczania gotowej akwareli.

Metoda z wilgotnym rewersem i obciążeniem

1. Upewnij się, że obraz jest całkowicie suchy.
2. Oczyść płaską powierzchnię roboczą.
3. Połóż akwarelę stroną malowaną do dołu na czystym, gładkim podłożu.
4. Bardzo lekko i równomiernie zwilż odwrotną stronę rozpylaczem albo miękką gąbką.
5. Nie dopuszczaj do powstawania kropel i kałuż.
6. Odczekaj krótko, aż wilgoć rozłoży się w papierze.
7. Umieść pracę między dwoma czystymi arkuszami bibuły bezkwasowej lub gładkiego papieru chłonnego.
8. Dodaj po obu stronach sztywne, płaskie płyty.
9. Rozłóż obciążenie na całej powierzchni, a nie tylko na narożnikach.
10. Pozostaw zestaw do wyschnięcia.
11. W razie potrzeby wymień wilgotne przekładki na suche.
12. Sprawdź rezultat dopiero po pełnym wyschnięciu.

Przy małym falowaniu nie zawsze trzeba używać wody. W pełni suchą pracę można umieścić między czystymi arkuszami ochronnymi, dwiema płytami i pozostawić pod równomiernym obciążeniem przez kilka dni. Metoda działa wolniej, ale ogranicza ryzyko reaktywacji pigmentu.

Stan pracy	Zalecana metoda	Poziom ryzyka
Lekkie falowanie, cienkie lawowania	Suche prasowanie pod płytami	Niski
Średnie falowanie, papier 300 g/m²	Lekkie zwilżenie rewersu i równomierne obciążenie	Umiarkowany
Mocno pofalowany papier 190–250 g/m²	Kontrolowane zwilżenie rewersu, przekładki, dłuższe prasowanie	Umiarkowany lub wysoki
Akwarela z gwaszem, tuszem albo kredką	Najpierw test na marginesie; bez bezpośredniego moczenia warstwy	Wysoki
Praca cenna, stara albo przeznaczona na sprzedaż	Konsultacja z konserwatorem papieru	Najbezpieczniejsze rozwiązanie
Papier rozdarty lub z uszkodzonym zaklejeniem	Nie prostować samodzielnie na mokro	Wysoki

Czy można wyprostować akwarelę żelazkiem

Żelazko może spłaszczyć papier, ale nie jest metodą neutralną dla obrazu. Wysoka temperatura przyspiesza odparowanie wody, może zmienić naprężenia włókien, utrwalić zagniecenia, wpłynąć na zaklejenie papieru oraz zmienić zachowanie niektórych spoiw i dodatków. Para wodna jest szczególnie ryzykowna, ponieważ wilgoć dociera do pracy szybko i nierównomiernie.

Bezpośrednie prasowanie strony malowanej może:

• przenieść pigment na materiał ochronny;
• wygładzić naturalną fakturę papieru;
• spowodować połysk na powierzchni;
• rozpuścić lub przesunąć warstwę farby;
• uszkodzić miejsca pokryte gwaszem;
• zdeformować elementy wykonane kredką albo tuszem;
• pozostawić trwałe ślady krawędzi żelazka.

Jeżeli obraz ma wartość artystyczną, finansową lub dokumentalną, z żelazka należy zrezygnować. Metoda z łagodnym zwilżeniem rewersu i powolnym suszeniem pod równomiernym naciskiem daje większą kontrolę.

Niebezpieczne jest również prostowanie przez rolowanie pracy w przeciwnym kierunku. Papier może pozornie się wyrównać, ale na powierzchni powstają mikrozałamania, a warstwa malarska jest rozciągana. Przy grubym papierze istnieje dodatkowo ryzyko trwałego pęknięcia włókien w miejscu najmocniejszego wygięcia.

Najczęstsze błędy podczas prostowania papieru

Pierwszym błędem jest zwilżenie przedniej strony obrazu. Nawet wyschnięta akwarela pozostaje w pewnym stopniu reaktywna, dlatego ponowny kontakt z wodą może przesunąć pigment, rozjaśnić fragment kompozycji albo utworzyć nowe obwódki.

Drugim problemem jest nierówne obciążenie. Książki ułożone tylko pośrodku mogą spłaszczyć centralną część kartki, pozostawiając podniesione narożniki. Nacisk trzeba rozprowadzić za pomocą sztywnej płyty obejmującej cały arkusz.

Trzecim błędem jest zamknięcie zbyt mokrej pracy między nieprzepuszczalnymi powierzchniami. Wilgoć nie ma wtedy drogi ujścia, papier schnie bardzo długo, a w niekorzystnych warunkach może pojawić się zapach stęchlizny albo rozwój mikroorganizmów.

Należy unikać także:

• spryskiwania rewersu dużymi kroplami;
• używania brudnej gąbki;
• kontaktu warstwy malarskiej z drukowaną gazetą;
• stosowania papieru z nadrukiem jako przekładki;
• prasowania obrazu, który nie wysechł po malowaniu;
• zdejmowania obciążenia po kilku godzinach;
• suszenia przy kaloryferze;
• wystawiania wilgotnej pracy na słońce;
• przyklejania gotowej akwareli taśmą bezpośrednio na pomalowanej powierzchni.

Przy pracy z rysunkiem podmalowanym akwarelą trzeba uważać również na grafit. Mocno dociśnięty ołówek może połyskiwać, a tarcie podczas prostowania dodatkowo wygładza jego cząstki. Różnice między grafitem i matowym węglem wyjaśnia materiał o tym, dlaczego czarny ołówek błyszczy na papierze i czym zastąpić go w ciemnych partiach.

Jak zabezpieczyć wyprostowaną pracę

Po wyprostowaniu akwarelę należy przechowywać w stabilnych warunkach. Papier reaguje nie tylko na wodę używaną podczas malowania, lecz także na wilgotność powietrza. Jeżeli jedna strona arkusza ma ograniczony kontakt z otoczeniem, a druga pozostaje odsłonięta, materiał może ponownie zacząć się wyginać.

Pracę najlepiej przechowywać:

• na płasko;
• w bezkwasowej teczce;
• między czystymi przekładkami;
• z dala od bezpośredniego słońca;
• poza łazienką, kuchnią i wilgotną piwnicą;
• bez długotrwałego nacisku punktowego;
• bez kontaktu z kwaśną tekturą.

Przy oprawianiu warto zastosować passe-partout, które oddzieli malowaną powierzchnię od szyby. Papier nie powinien być przyklejany na całej tylnej powierzchni zwykłym klejem biurowym. Takie mocowanie ogranicza naturalną pracę włókien, może powodować nowe naprężenia i utrudnia późniejsze bezpieczne wyjęcie obrazu.

Do montażu stosuje się zwykle odwracalne zawiasy z materiałów przeznaczonych do konserwacji papieru. Cenna praca powinna zostać oprawiona przez specjalistę, szczególnie gdy użyto nietypowych pigmentów, tuszu, metalicznych farb, soli, alkoholu, płynu maskującego albo technik mieszanych.

Papier faluje po akwareli — pytania i odpowiedzi

Czy papier 300 g/m² trzeba zawsze naciągać?

Nie. Przy małym formacie, suchym pędzlu i umiarkowanej ilości wody często wystarcza przyklejenie czterech krawędzi do sztywnej deski. Naciąganie jest wskazane przy dużych lawowaniach, technice mokre na mokrym oraz większych formatach.

Dlaczego papier nadal faluje mimo przyklejenia taśmą?

Taśma mogła być zbyt słaba, naklejona na zabrudzoną powierzchnię albo przymocowana nierównomiernie. Przy bardzo mokrej technice suchy arkusz 190–250 g/m² może falować między krawędziami nawet wtedy, gdy taśma się nie odklei.

Czy blok akwarelowy trzeba dodatkowo oklejać?

Blok klejony z czterech stron jest zaprojektowany tak, aby ograniczać ruch papieru podczas malowania. Przy intensywnych lawowaniach środek arkusza może się chwilowo unosić, ale po wyschnięciu zwykle wraca bliżej płaskiej pozycji. Kartkę należy oddzielić dopiero po zakończeniu i wysuszeniu pracy.

Jak długo trzymać akwarelę pod obciążeniem?

Do momentu całkowitego wyschnięcia i ustabilizowania arkusza. Przy metodzie suchej może to oznaczać kilka dni. Po lekkim zwilżeniu rewersu czas zależy od gramatury, ilości wilgoci, przekładek i warunków w pomieszczeniu.

Czy można użyć suszarki do włosów?

Chłodny, rozproszony nawiew może skrócić schnięcie pojedynczej warstwy, ale nie powinien być kierowany długo w jeden punkt. Gorący strumień powoduje nierównomierne wysychanie, przesuwa wodę i może utrwalać deformację papieru.

Co zrobić, gdy po prostowaniu pigment przeszedł na przekładkę?

Należy natychmiast przerwać procedurę i pozostawić pracę do wyschnięcia bez dalszego pocierania. Oznacza to, że warstwa malarska została ponownie aktywowana albo zetknęła się z wilgotnym materiałem. Przy wartościowej pracy dalsze działania powinien ocenić konserwator papieru.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce? Historia od kolonii robotniczych do ROD