Dlaczego czerwony kolor na odbitce wygląda inaczej niż farba na płycie: prosty eksperyment z monotypią

Czerwony kolor w monotypii może wyglądać wyraźnie inaczej na przezroczystej lub metalowej płycie niż kilka sekund później na papierowej odbitce. Jak informuje redakcja TopFlop, na płycie farba bywa głębsza, bardziej nasycona i pozornie ciemniejsza, natomiast po przeniesieniu na papier ten sam pigment może stać się jaśniejszy, bardziej matowy, chłodniejszy albo mniej jednolity. Nie oznacza to, że podczas drukowania pigment „zmienia kolor”. Zmieniają się przede wszystkim grubość warstwy, sposób odbijania i rozpraszania światła, udział koloru podłoża oraz ilość farby, która rzeczywiście przeszła z płyty na papier.

Różnicę można sprawdzić bez specjalistycznego laboratorium. Wystarczy płyta z pleksi, szkła lub gładkiego tworzywa, czerwona farba albo farba graficzna, wałek, kilka rodzajów papieru i równomierny nacisk. Monotypia jest do tego szczególnie użyteczna, ponieważ obraz przygotowuje się bezpośrednio na gładkiej powierzchni, a następnie przenosi na papier. National Gallery of Art opisuje monotypię jako technikę, w której obraz wykonany na metalu lub plastiku jest przenoszony na papier za pomocą prasy albo nacisku ręcznego.

Dlaczego czerwony kolor w monotypii zmienia się po odbiciu na papierze

Pierwsza różnica pojawia się jeszcze przed wykonaniem odbitki. Farba znajdująca się na gładkim pleksi, szkle czy metalu tworzy warstwę o zupełnie innych właściwościach optycznych niż cienka warstwa tego samego materiału rozłożona pomiędzy włóknami papieru.

Powierzchnia płyty jest stosunkowo gładka, dlatego część światła odbija się od niej kierunkowo i może zwiększać wrażenie połysku oraz głębi koloru. Papier jest powierzchnią porowatą i mikroskopijnie nierówną, więc światło rozprasza w wielu kierunkach. Dodatkowo podczas przenoszenia nie cała farba musi oderwać się od matrycy, dlatego warstwa na odbitce może być cieńsza. NIST podkreśla, że wygląd barwnej powierzchni zależy między innymi od jej reflektancji, geometrii oświetlenia oraz kierunku obserwacji.

W praktyce oznacza to, że oglądamy nie tylko „czerwony pigment”, ale cały układ: pigment, spoiwo, grubość warstwy, papier, strukturę powierzchni i oświetlenie.

Ta sama chemicznie farba nie musi więc dawać identycznego wrażenia barwnego na dwóch różnych powierzchniach.

NIST zwraca uwagę, że właściwości światła odbitego mogą istotnie zmieniać się wraz z kątem padania światła, kątem obserwacji, widmem źródła oraz naturą samej powierzchni.

„The properties of reflected light can change substantially depending on the angle.”

— NIST, materiał dotyczący pomiarów odbicia i transmisji światła.

To jeden z powodów, dla których mokra czerwona farba na błyszczącym pleksi potrafi wyglądać bardziej intensywnie niż matowa odbitka położona obok niej.

Płyta jest gładka, papier porowaty: światło trafia na dwie różne powierzchnie

Kolor powierzchni nie jest wielkością całkowicie oderwaną od warunków obserwacji. Oko odbiera światło, które dotarło do materiału, zostało częściowo pochłonięte, częściowo rozproszone, a następnie wróciło w kierunku obserwatora. W przypadku czerwonego pigmentu większa część pewnych zakresów widma jest pochłaniana, a część odpowiadająca postrzeganej czerwieni zostaje odbita. Konkretne widmo odbicia zależy jednak od użytego pigmentu i całej formulacji farby. Kolor o nazwie „czerwony” nie oznacza zatem jednego uniwersalnego materiału. Dwie czerwone farby mogą zawierać zupełnie inne pigmenty i zachowywać się inaczej zarówno podczas mieszania, jak i drukowania.

Istotna jest również struktura podłoża.

Element	Farba na gładkiej płycie	Farba po odbiciu na papierze
Powierzchnia	gładka	włóknista i porowata
Rozpraszanie światła	zwykle mniejsze	zwykle większe
Połysk	może być wyraźniejszy	często mniejszy
Grubość warstwy	pozostaje taka, jak ją nałożono	część warstwy zostaje na płycie
Wpływ podłoża	szkło lub pleksi może być neutralne wizualnie	biel lub krem papieru wpływa na odbiór
Jednorodność	farba może tworzyć zwartą taflę	włókna mogą powodować drobne nierówności
Efekt nacisku	jeszcze nie występuje	decyduje o transferze pigmentu

Zależność pomiędzy kolorem a podłożem widać także przy zwykłym malowaniu. W materiale o tym, dlaczego biała farba słabo kryje czarny papier, opisano rolę grubości warstwy, pigmentu oraz rozpraszania światła. Te same podstawowe zjawiska optyczne pomagają wyjaśnić, dlaczego cienka warstwa czerwieni na papierze nie musi wyglądać tak samo jak farba oglądana bezpośrednio na płycie.

Co naprawdę dzieje się z czerwoną farbą podczas wykonywania odbitki

W monotypii warstwa farby zostaje mechanicznie przeniesiona z matrycy na arkusz. Jeśli powierzchnia jest pokryta równomiernie, papier styka się z nią pod naciskiem i przejmuje część materiału. Wielkość transferu zależy między innymi od lepkości farby, jej ilości, chłonności papieru, czasu pomiędzy nałożeniem a drukiem oraz nacisku. Zbyt mały nacisk może pozostawić bladą, niepełną odbitkę. Z kolei bardzo gruba warstwa może rozlać się, przesunąć lub utworzyć miejscowe nagromadzenia farby. Instrukcje dotyczące monotypii zwracają właśnie uwagę na konieczność kontroli ilości farby i nacisku.

The Eric Carle Museum opisuje monotypię jako tworzenie pojedynczej odbitki przez przenoszenie farby z gładkiej powierzchni na papier. W zajęciach muzealnych do eksperymentów wykorzystywano między innymi płyty z pleksi, wałki i nakładanie kolejnych kolorów.

„Monotype means one-of-a-kind.”

— The Eric Carle Museum, materiał edukacyjny o monotypii.

Najłatwiej zobaczyć zmianę właśnie na intensywnej czerwieni.

Jeżeli położymy grubą, błyszczącą warstwę farby na przezroczystym pleksi, może ona wyglądać bardzo ciemno. Po wykonaniu odbitki warstwa zostaje rozciągnięta, część materiału pozostaje na płycie, a przez cieńsze miejsca zaczyna silniej oddziaływać biel papieru.

To nie jest więc prosty proces „kopiowania koloru 1:1”.

Grubość warstwy potrafi zmienić odbiór czerwieni

Cienka warstwa pigmentu zwykle pozwala większej części światła oddziaływać z podłożem. W zależności od transparentności farby papier może wtedy rozjaśniać efekt. Przy pigmentach bardziej kryjących wpływ podłoża będzie mniejszy, jednak nadal znaczenie mają rozłożenie farby oraz struktura papieru.

Jeśli podczas eksperymentu jedna część płyty zostanie pokryta bardzo cienko, a druga wyraźnie grubiej, po odbiciu można uzyskać kilka tonów czerwieni bez dodawania bieli czy czerni.

Podobną zależność można obserwować w malarstwie: zmiana ilości materiału i właściwości warstwy zmienia sposób, w jaki światło dociera do pigmentu oraz wraca do oka.

Prosty eksperyment: ta sama czerwień na płycie i na czterech odbitkach

Eksperyment powinien ograniczyć liczbę zmiennych. Najlepiej wykorzystać jedną farbę, tę samą płytę, jeden wałek i arkusze wycięte do identycznego formatu. Następnie zmieniać tylko jeden parametr naraz. Dzięki temu będzie wiadomo, czy różnicę spowodował papier, nacisk, ilość farby czy czas oczekiwania. Nie potrzeba spektrofotometru — celem jest obserwacja jakościowa, nie laboratoryjny pomiar różnicy barwy. Jeśli jednak chcielibyśmy porównywać kolor liczbowo, profesjonalna kolorymetria wykorzystuje między innymi pomiary reflektancji i przestrzenie barw takie jak CIELAB.

Potrzebne będą:

• gładka płyta z pleksi, szkła lub tworzywa;
• jedna czerwona farba przeznaczona do grafiki albo farba nadająca się do monotypii;
• miękki wałek;
• 4–6 arkuszy papieru;
• łyżka, baren lub prasa do wykonania nacisku;
• taśma malarska;
• ołówek;
• telefon lub aparat do dokumentowania wyników;
• jedno stałe źródło światła.

Najpierw rozprowadź niewielką ilość czerwonej farby wałkiem tak, aby powstała możliwie równomierna warstwa.

Przed przyłożeniem papieru sfotografuj płytę w stałym świetle.

Następnie wykonaj pierwszą odbitkę, stosując równomierny nacisk.

Po zdjęciu arkusza połóż go obok płyty i porównaj kolor.

Nie oceniaj wyłącznie tego, czy jest „bardziej czerwony”. Sprawdź osobno jasność, nasycenie, połysk, równomierność oraz widoczność struktury podłoża.

Wariant 1: różna ilość farby

Przygotuj trzy pola:

1. bardzo cienka warstwa,
2. średnia warstwa,
3. wyraźnie grubsza warstwa.

Do wszystkich użyj tego samego pigmentu.

Po wykonaniu odbitki porównaj, czy wraz ze wzrostem ilości farby czerwień staje się ciemniejsza lub bardziej nasycona. Jeżeli farby będzie za dużo, zamiast mocniejszego koloru można otrzymać nierówności i rozmazanie.

Wariant 2: trzy rodzaje papieru

Druga część doświadczenia pokazuje wpływ podłoża. Warto użyć na przykład papieru gładkiego, papieru o wyraźniejszej fakturze oraz papieru bardziej chłonnego.

Nie ma jednak jednej gramatury, która automatycznie daje „najlepszą” monotypię. Gramatura informuje o masie arkusza na metr kwadratowy, ale nie określa sama w sobie jego chłonności, faktury czy stopnia zaklejenia.

Przy doborze podłoża pomocne jest więc szersze porównanie właściwości papierów. W materiale jaki papier wybrać do kredek, markerów i farb opisano między innymi różnice pomiędzy papierami 80, 120 i 200 g/m² oraz ich zachowanie przy technikach mokrych.

Co powinno być widoczne po eksperymencie

Nie należy oczekiwać, że każda czerwona farba da identyczny schemat różnic. Pigmenty mają różną transparentność, spoiwa różną lepkość, a papiery różnie absorbują materiał. W jednym przypadku odbitka może być wyraźnie jaśniejsza, w innym przede wszystkim bardziej matowa. Na chłonnej powierzchni kolor może stracić optyczną głębię, podczas gdy na gładszym papierze pozostanie bardziej jednolity. Jeżeli papier jest kremowy zamiast czysto białego, może też zmienić się postrzegana temperatura czerwieni. Dlatego prawidłowym rezultatem eksperymentu nie jest jedna z góry określona barwa, lecz wykazanie, że zmiana warunków transferu wpływa na wygląd tego samego materiału.

Wyniki warto zapisać w tabeli.

Próba	Papier	Warstwa farby	Nacisk	Czerwień po odbiciu	Co obserwować
A	gładki	cienka	stały	do zapisania	jasność, nasycenie
B	gładki	grubsza	stały	do zapisania	głębia koloru
C	fakturowany	taka jak A	stały	do zapisania	białe mikropunkty
D	chłonny	taka jak A	stały	do zapisania	matowość
E	ten sam co A	taka jak A	słabszy	do zapisania	kompletność transferu
F	ten sam co A	taka jak A	mocniejszy	do zapisania	równomierność

Najbardziej użyteczne doświadczenie to takie, w którym podczas jednej próby zmieniany jest tylko jeden parametr.

Dlaczego mieszanie pigmentów to inny problem niż przenoszenie czerwieni

Różnica pomiędzy płytą a odbitką nie musi mieć nic wspólnego z mieszaniem czerwieni z innym pigmentem. W przypadku monotypii zmiana może wystąpić nawet wtedy, gdy użyto tylko jednej farby. Jej przyczyną są warunki optyczne i mechaniczne związane z transferem. Mieszanie dwóch pigmentów wprowadza dodatkowy mechanizm — zmienia zakres światła pochłanianego przez mieszaninę. Im więcej różnych pigmentów bierze udział w mieszaninie, tym łatwiej zmniejszyć jej chromę, choć dokładny rezultat zależy od składu farb. To dlatego dwie kwestie trzeba rozdzielać przy analizowaniu odbitki.

W osobnym materiale o tym, jak nie uzyskać brudnych kolorów podczas mieszania farb, opisano między innymi subtraktywne mieszanie pigmentów oraz neutralizację barw dopełniających.

Jeżeli czerwień została zmieszana z zielenią, błękitem albo wielopigmentową farbą przed wykonaniem odbitki, trzeba uwzględnić jednocześnie dwa procesy: zmianę widma odbicia mieszaniny oraz zmianę wyglądu po przeniesieniu na papier.

Czy wysychanie także zmienia kolor odbitki

Tak, w części materiałów wygląd świeżej warstwy i warstwy po wyschnięciu nie jest identyczny. Najbardziej znany przykład dotyczy niektórych farb akrylowych. Gdy woda odparowuje, a spoiwo tworzy ciągłą błonę, zmieniają się warunki rozpraszania światła, dlatego barwa może wydawać się ciemniejsza niż w stanie mokrym. Skala zjawiska zależy od konkretnej formulacji, pigmentu, spoiwa i grubości powłoki.

Zjawisko to zostało szerzej opisane w materiale o tym, dlaczego akryl po wyschnięciu ciemnieje. W przypadku doświadczenia z monotypią oznacza to, że warto porównać trzy momenty: farbę na płycie, świeżą odbitkę oraz tę samą odbitkę po pełnym wyschnięciu.

„The colors are more vibrant on the plate and just a little dull once printed.”

— instrukcja pracy z kolorową monotypią opisująca praktyczną obserwację transferu.

Nie jest to uniwersalna wartość liczbowa ani reguła mówiąca, że każda odbitka musi stracić określony procent nasycenia. Jest to obserwacja zależna od zastosowanego materiału.

Czerwień nie jest jednym kolorem: pigment ma znaczenie

Pod nazwą „czerwony” sprzedawanych jest wiele różnych pigmentów. Mogą różnić się odcieniem, transparentnością, siłą barwienia, kryciem oraz zachowaniem w cienkiej warstwie. Dlatego eksperyment najlepiej przeprowadzić najpierw z jedną farbą, a dopiero później powtórzyć go dla kilku czerwieni.

Można na przykład przygotować identyczne paski z trzech farb:

• czerwieni cieplejszej, przesuniętej w stronę pomarańczu;
• czerwieni chłodniejszej, przesuniętej w stronę magenty;
• czerwieni bardziej kryjącej.

Po odbiciu łatwo sprawdzić, która zachowuje największą intensywność w cienkiej warstwie.

Profesjonalny opis koloru powierzchni nie ogranicza się do nazwy „czerwony”. W pomiarach używa się wartości liczbowych wynikających z widmowej reflektancji oraz standardowych funkcji opisujących reakcję ludzkiego wzroku. NIST wskazuje między innymi układ CIE XYZ oraz przestrzenie CIELAB i CIELUV stosowane do ilościowej charakterystyki koloru.

Jak uniknąć błędnego porównania płyty i odbitki

Najczęstszy błąd polega na oglądaniu obu powierzchni w innych warunkach. Błyszcząca płyta trzymana pionowo przy oknie i papier leżący płasko na stole otrzymują światło pod innym kątem. Różnica może wtedy pochodzić nie tylko z procesu drukowania, lecz również z geometrii obserwacji. NIST stosuje ściśle określone geometrie pomiarowe właśnie dlatego, że kąt oświetlenia i obserwacji wpływa na pomiar wyglądu powierzchni.

Dlatego podczas domowego doświadczenia należy:

• położyć płytę i odbitkę obok siebie;
• oświetlić je tym samym źródłem;
• obserwować z podobnego kąta;
• nie porównywać jednego elementu mokrego z drugim całkowicie suchym;
• nie zmieniać jednocześnie farby, papieru i nacisku;
• fotografować wszystkie warianty z tymi samymi ustawieniami, jeżeli telefon na to pozwala;
• wyłączyć automatyczne filtry i tryby poprawiające kolor zdjęcia, jeżeli celem jest dokumentacja porównawcza.

Zdjęcie wykonane smartfonem nie jest jednak wiarygodnym pomiarem kolorymetrycznym. Automatyczny balans bieli, ekspozycja i przetwarzanie obrazu mogą wizualnie wyrównać albo zwiększyć różnice.

Monotypia dobrze pokazuje fizykę koloru

Monotypia jest prostym sposobem na pokazanie, że kolor przedmiotu nie jest wyłącznie nazwą pigmentu zapisaną na tubce. Liczy się również sposób, w jaki pigment znajduje się na powierzchni i jak ta powierzchnia oddziałuje ze światłem. Gładka płyta, wilgotna warstwa, cienki transfer, biel papieru i faktura włókien tworzą kolejne etapy jednego doświadczenia. Dlatego czerwień może wyglądać inaczej mimo braku jakiejkolwiek zmiany pigmentu. Technika pozwala też łatwo wykonywać warianty i obserwować wpływ pojedynczych parametrów. Jest przy tym zgodna z podstawową ideą monotypii — pojedynczym, niepowtarzalnym przeniesieniem obrazu z przygotowanej matrycy.

National Gallery of Art wskazuje, że monotypia pozwala uzyskać unikatową odbitkę, a kolejne tzw. ghost prints są zwykle mniej intensywne, ponieważ na płycie pozostaje coraz mniej materiału.

To dodatkowy eksperyment: po pierwszym odbiciu można bez ponownego nakładania farby przyłożyć następny arkusz i wykonać drugi transfer.

Druga odbitka powinna zawierać tylko tę ilość farby, która została na płycie po pierwszym przejściu. Stopień osłabienia będzie zależał od materiałów oraz skuteczności pierwszego transferu.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego czerwona farba na płycie wygląda ciemniej niż na papierze?

Jedną z głównych przyczyn może być większa grubość mokrej warstwy oraz gładsza powierzchnia płyty. Po wykonaniu odbitki część farby pozostaje na matrycy, warstwa na papierze jest cieńsza, a biel i struktura podłoża zaczynają silniej wpływać na odbijane światło.

Czy czerwona farba rzeczywiście zmienia pigment podczas drukowania?

W zwykłym mechanicznym transferze nie trzeba zakładać chemicznej zmiany pigmentu. Najczęściej zmienia się sposób rozmieszczenia materiału, jego grubość, struktura powierzchni oraz warunki optyczne. Inne procesy mogą zachodzić później podczas schnięcia konkretnego spoiwa.

Dlaczego na gładkim papierze czerwień może wyglądać inaczej niż na szorstkim?

Szorstka powierzchnia inaczej rozprowadza farbę i silniej rozprasza światło. W zagłębieniach może pozostawać mniej pigmentu, a w drobnych miejscach widoczny pozostaje kolor papieru. Gładkie podłoże zazwyczaj ułatwia bardziej jednolity kontakt z matrycą.

Czy większy nacisk zawsze daje mocniejszą czerwień?

Nie. Zwiększenie nacisku może poprawić kontakt papieru z płytą, gdy nacisk początkowo jest zbyt mały. Po przekroczeniu użytecznego zakresu nie musi jednak dalej zwiększać nasycenia, a przy zbyt dużej ilości farby może sprzyjać jej przemieszczaniu się poza zaplanowane miejsca.

Czy można wykonać doświadczenie bez prasy drukarskiej?

Tak. Materiały edukacyjne dotyczące monotypii opisują również druk ręczny. Papier można dociskać dłonią, łyżką, wałkiem lub barenem, choć trudniej wtedy zapewnić tak równomierny nacisk jak w prasie.

Co najlepiej porównywać: kolor mokry czy suchy?

Najwięcej informacji daje porównanie obu etapów. Najpierw warto zestawić farbę na płycie ze świeżą odbitką, a następnie wrócić do arkusza po wyschnięciu. Pozwala to oddzielić efekt samego transferu od zmian wyglądu związanych ze schnięciem spoiwa.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Eksperyment Cavendisha może pomóc szukać ciemnej materii: w CERN omawiają test z generatorem Van de Graaffa