27 września 1939 roku, gdy broniąca się Warszawa była już o krok od kapitulacji, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz wraz z grupą oficerów Wojska Polskiego utworzył Służbę Zwycięstwu Polski, informuje redakcja TopFlop. Nie była to jeszcze kompletna struktura, którą później nazwano Polskim Państwem Podziemnym, lecz właśnie ten dzień uznaje się za symboliczny początek budowy konspiracyjnego państwa działającego pod okupacją.
- Warszawa jeszcze walczyła, ale rozpoczynała się już nowa wojna
- Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej
- Państwo, a nie tylko partyzantka
- Podziemny parlament, administracja i sądy
- Tajne komplety były częścią tego samego państwa
- Dlaczego Polskie Państwo Podziemne nie miało odpowiednika w Europie?
- Legalizm był jednym z fundamentów
- Od konspiracji do Powstania Warszawskiego
- Państwo podziemne znalazło się między Niemcami a ZSRR
- 27 września stał się państwowym dniem pamięci
- FAQ – Polskie Państwo Podziemne
Fenomen polegał nie tylko na liczebności Armii Krajowej czy skali zbrojnego oporu. Polskie Państwo Podziemne posiadało podporządkowane legalnym władzom RP struktury wojskowe, administrację, reprezentację polityczną, sądownictwo, system tajnego nauczania oraz aparat przygotowujący przejęcie władzy po zakończeniu okupacji. Tak kompleksowego modelu państwowości konspiracyjnej nie zbudowano w żadnym innym okupowanym kraju Europy.
Warszawa jeszcze walczyła, ale rozpoczynała się już nowa wojna
27 września 1939 roku sytuacja militarna Polski była katastrofalna. Warszawa znajdowała się pod niemieckim ostrzałem, od dziesięciu dni wschodnią część II Rzeczypospolitej zajmowała Armia Czerwona, a najwyższe władze państwowe opuściły terytorium kraju. Trwały rozmowy dotyczące kapitulacji stolicy.
Właśnie w tych warunkach gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz przedstawił gen. Juliuszowi Rómmlowi koncepcję kontynuowania walki w konspiracji. Jak przypomina Instytut Pamięci Narodowej, powstała wówczas Służba Zwycięstwu Polski – ogólnokrajowa organizacja mająca prowadzić dalszą walkę przeciw okupantom.
Tokarzewski nie zamierzał tworzyć jedynie luźnego ruchu partyzanckiego. Chodziło o zachowanie ciągłości dowodzenia i związku konspiracji z legalnymi władzami państwowymi.
„Jest to nie tylko naszym obowiązkiem wobec Polski, ale i ma szanse udania się” — wspominał później gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz.
Gen. Rómmel przekazał mu pełnomocnictwo do organizowania oporu konspiracyjnego i walki zbrojnej na obszarze Rzeczypospolitej. Ten element jest kluczowy. Polska konspiracja od początku miała być czymś więcej niż spontanicznym ruchem oporu.
Szersze tło katastrofy 1939 roku opisuje materiał o tym, jak Niemcy i ZSRR podzielili terytorium II Rzeczypospolitej.
Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej
Służba Zwycięstwu Polski istniała krótko. Gen. Władysław Sikorski, premier rządu RP na uchodźstwie i Naczelny Wódz, obawiał się między innymi zbyt silnych wpływów środowiska sanacyjnego w pierwotnej organizacji.
4 grudnia 1939 roku utworzono Związek Walki Zbrojnej, który miał być organizacją ogólnonarodową, wojskową i podporządkowaną władzom RP na uchodźstwie. Proces reorganizacji nie oznaczał jednak budowania konspiracji od początku. W znacznej części wykorzystywano struktury, ludzi oraz doświadczenia SZP.
Kolejna fundamentalna zmiana nastąpiła 14 lutego 1942 roku. ZWZ został przemianowany na Armię Krajową. AK stała się wojskowym filarem podziemnego państwa, przygotowywała kadry, prowadziła wywiad, sabotaż, dywersję i działania zbrojne oraz przygotowywała powszechne wystąpienie przeciw okupantowi.
Szczegółowy obraz różnych struktur konspiracyjnych daje tekst Polskie podziemie podczas II wojny światowej – organizacje, akcje i dowódcy.
Droga struktur wojskowych wyglądała więc następująco:
| Data | Struktura | Znaczenie |
|---|---|---|
| 27 września 1939 | Służba Zwycięstwu Polski | początek zorganizowanej konspiracji wojskowo-politycznej |
| 4 grudnia 1939 | Związek Walki Zbrojnej | podporządkowanie struktur rządowi RP na uchodźstwie |
| 14 lutego 1942 | Armia Krajowa | utworzenie głównej siły zbrojnej Polskiego Państwa Podziemnego |
| 1944 | akcja „Burza” | próba wystąpienia wobec wycofujących się Niemców i nadchodzącej Armii Czerwonej |
Nie była to zatem jedna organizacja działająca pod niezmienioną nazwą przez sześć lat, lecz system, który stopniowo rozbudowywano i dostosowywano do sytuacji wojennej.
Państwo, a nie tylko partyzantka
Najczęstszy błąd w opisywaniu polskiego podziemia polega na utożsamianiu go wyłącznie z Armią Krajową. AK była najważniejszym elementem wojskowym, lecz Polskie Państwo Podziemne obejmowało znacznie więcej.
Jego cywilnym filarem była Delegatura Rządu RP na Kraj. Delegat reprezentował rząd emigracyjny na okupowanym terytorium, a z czasem dysponował rozbudowanym aparatem departamentów odpowiadających odpowiednikom ministerstw.
Struktury Delegatury działały również na poziomie województw i powiatów. Przygotowywano administrację, która w odpowiednim momencie miała wyjść z konspiracji i przejąć normalne funkcjonowanie państwa.
Według IPN system obejmował także polityczną reprezentację społeczeństwa. Kolejne formy podziemnego przedstawicielstwa – od Politycznego Komitetu Porozumiewawczego po Radę Jedności Narodowej – skupiały najważniejsze ugrupowania polityczne należące do głównego nurtu konspiracji.
„Kapitulacja Warszawy nie oznaczała, jak wiadomo, kapitulacji Polski” — przypomniano podczas debaty sejmowej poświęconej ustanowieniu Dnia Polskiego Państwa Podziemnego.
To zdanie dobrze opisuje zasadę, wokół której zbudowano cały system. Państwo zostało okupowane, lecz w rozumieniu jego legalnych władz nie przestało istnieć.
Podziemny parlament, administracja i sądy
Z czasem struktury Polskiego Państwa Podziemnego zaczęły odtwarzać znaczną część funkcji normalnego państwa.
Rada Jedności Narodowej, powołana w 1944 roku, pełniła funkcję reprezentacji politycznej przypominającej podziemny parlament. Delegatura Rządu organizowała administrację. Działały również sądy podziemne – wojskowe i cywilne.
Nie były to wyłącznie struktury tworzone „na przyszłość”. Podejmowały decyzje podczas okupacji. Podziemne sądownictwo rozpatrywało między innymi przypadki zdrady, współpracy z okupantem czy przestępstw dokonywanych przeciw ludności.
Wyroki śmierci mogły być wykonywane przez oddziały konspiracyjne. W przypadku lżejszych przewinień stosowano inne sankcje, w tym infamię czy naganę.
To właśnie połączenie realnej administracji, reprezentacji politycznej, sił zbrojnych oraz własnego wymiaru sprawiedliwości znacząco odróżniało polski model od klasycznych europejskich organizacji ruchu oporu.
Tajne komplety były częścią tego samego państwa
Jedną z najbardziej niezwykłych funkcji podziemia było utrzymywanie edukacji.
Niemiecka polityka okupacyjna drastycznie ograniczała Polakom możliwość zdobywania wykształcenia, zwłaszcza średniego i wyższego. Odpowiedzią stało się tajne nauczanie. Lekcje prowadzono w prywatnych mieszkaniach i niewielkich grupach, a konspiracyjne struktury oświatowe koordynowały część tego systemu.
Działały również tajne szkoły wyższe. Organizowano egzaminy i wydawano dokumentację pozwalającą później potwierdzać zdobyte wykształcenie.
Lekcja historii czy matematyki prowadzona przy zasłoniętych oknach była zatem nie tylko prywatną inicjatywą nauczyciela. Stanowiła element walki o zachowanie polskiego społeczeństwa i jego instytucji.
Dlaczego Polskie Państwo Podziemne nie miało odpowiednika w Europie?
Stwierdzenie o wyjątkowości Polski wymaga precyzji. Ruchy oporu istniały również we Francji, Holandii, Belgii, Norwegii, Czechosłowacji, Grecji czy Jugosławii. W części tych krajów działały potężne formacje partyzanckie. Jugosłowiańska partyzantka osiągnęła nawet skalę wojskową porównywalną lub większą niż wiele struktur działających w Polsce.
Wyjątkowość Polskiego Państwa Podziemnego nie polegała więc na tym, że tylko Polacy walczyli w konspiracji.
Polegała na zakresie instytucjonalnym i legalistycznej konstrukcji całego systemu.
Instytut Pamięci Narodowej wskazuje wprost, że struktura ta nie miała odpowiednika w innych państwach okupowanej Europy. Podobnie opisuje ją administracja państwowa – Mazowiecki Urząd Wojewódzki podkreśla, że w żadnym innym kraju Europy nie działały podobne struktury państwowe.
„Drugiego takiego państwa nie było w całej Europie” — podsumowuje Instytut Pamięci Narodowej.
Na wyjątkowość systemu składało się kilka elementów działających jednocześnie:
- podporządkowanie legalnemu rządowi RP działającemu na uchodźstwie;
- własne konspiracyjne siły zbrojne;
- cywilna administracja centralna i terenowa;
- polityczna reprezentacja społeczeństwa;
- sądownictwo;
- rozbudowany system tajnej edukacji;
- prasa i struktury informacyjne;
- przygotowanie administracji do działania po zakończeniu okupacji.
W wielu krajach istniało kilka z tych elementów. W Polsce utworzono je w ramach jednego, powiązanego systemu mającego zachowywać ciągłość państwa.
Legalizm był jednym z fundamentów
Polskie Państwo Podziemne nie przedstawiało się jako nowe państwo ani konkurencyjna władza rewolucyjna. Jego instytucje uważały się za działające w imieniu istniejącej Rzeczypospolitej.
Po opuszczeniu kraju przez władze we wrześniu 1939 roku zachowano konstytucyjną ciągłość prezydentury i rządu. Władze RP działały najpierw we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii. Krajowe struktury podziemia pozostawały z nimi w politycznym i organizacyjnym związku.
Historyk Włodzimierz Suleja w opracowaniu IPN dotyczącym ciągłości państwowej wskazuje, że rozwój konspiracji wojskowej szedł równolegle z budową struktur politycznych i administracyjnych.
To zasadnicza różnica między pojęciem „ruch oporu” a określeniem „państwo podziemne”. Pierwsze opisuje działania przeciw okupantowi. Drugie oznacza próbę zachowania instytucjonalnej ciągłości państwa mimo fizycznej utraty kontroli nad jego terytorium.
Od konspiracji do Powstania Warszawskiego
Największym militarnym wystąpieniem struktur podziemnego państwa było Powstanie Warszawskie rozpoczęte 1 sierpnia 1944 roku.
Było ono częścią szerszej koncepcji akcji „Burza”. Oddziały AK miały występować przeciw Niemcom w momencie zbliżania się Armii Czerwonej, a równocześnie ujawniać legalne polskie władze cywilne. Cel był zatem nie tylko wojskowy, lecz również polityczny: pokazać Sowietom i aliantom, że na terytorium Polski istnieją struktury państwowe podporządkowane rządowi RP.
W Warszawie plan zakończył się dramatem. Powstanie trwało 63 dni, przyniosło olbrzymie straty ludzkie i zagładę znacznej części miasta. Szczegółową chronologię walk, dowódców i bilans opisuje materiał Powstanie Warszawskie 1944 – 63 dni walki o wolność.
„Państwo polskie – mimo tymczasowej okupacji niemieckiej – istnieje, działa i walczy” — deklarowały w 1944 roku władze Polskiego Państwa Podziemnego.
To zdanie najlepiej oddaje polityczny sens całej koncepcji.
Państwo podziemne znalazło się między Niemcami a ZSRR
Od początku system powstawał w cieniu dwóch okupacji. Po 17 września 1939 roku wschodnią część kraju kontrolował Związek Sowiecki, który zwalczał polskie struktury państwowe podobnie jak III Rzesza, choć stosował inne metody administracji i represji.
Sytuacja stała się szczególnie dramatyczna w latach 1944–1945. Gdy Armia Czerwona wypierała Niemców z Polski, ujawniający się żołnierze AK i przedstawiciele administracji podziemnej nie zostali potraktowani przez ZSRR jako gospodarze własnego kraju.
NKWD rozbrajało część oddziałów, dokonywało aresztowań i prowadziło represje wobec ludzi związanych z władzami londyńskimi. Kulminacją konfliktu było aresztowanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w marcu 1945 roku, przewiezienie ich do Moskwy i przeprowadzenie tzw. procesu szesnastu.
Formalny koniec wojny z Niemcami nie oznaczał więc prostego przejścia podziemnej administracji do jawnego funkcjonowania.
27 września stał się państwowym dniem pamięci
11 września 1998 roku Sejm RP ustanowił 27 września Dniem Polskiego Państwa Podziemnego. Data nie została wybrana przypadkowo – odwołuje się bezpośrednio do powołania Służby Zwycięstwu Polski w 1939 roku.
Dzień ten przypomina nie tylko historię Armii Krajowej. Upamiętnia cały system konspiracyjnego państwa oraz ludzi tworzących administrację, szkolnictwo, sądownictwo, informację i struktury polityczne.
Dla szerszego umiejscowienia wydarzeń na osi dziejów przydatne jest zestawienie najważniejszych wydarzeń w historii Polski od 966 roku, natomiast genezę wojny przedstawia materiał o przyczynach wybuchu II wojny światowej.
27 września 1939 roku nie powstało od razu kompletne, podziemne państwo z administracją, parlamentem i rozbudowanymi sądami. Rozpoczął się jednak proces, który w kolejnych latach doprowadził do stworzenia państwa podziemnego w okupowanej Polsce. Jego szczególną cechą była nie sama walka zbrojna, lecz próba zachowania wszystkich najważniejszych funkcji Rzeczypospolitej tam, gdzie jawne państwo nie mogło już działać.
FAQ – Polskie Państwo Podziemne
Kiedy powstało Polskie Państwo Podziemne?
Za symboliczną datę jego powstania uznaje się 27 września 1939 roku. Wtedy w Warszawie utworzono Służbę Zwycięstwu Polski, która zapoczątkowała rozwój konspiracyjnych struktur wojskowych i politycznych.
Kto założył Służbę Zwycięstwu Polski?
Głównym organizatorem SZP był gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz. Otrzymał pełnomocnictwo od gen. Juliusza Rómmla do organizowania konspiracyjnego oporu na terytorium Polski.
Czy Armia Krajowa i Polskie Państwo Podziemne to to samo?
Nie. Armia Krajowa była główną strukturą wojskową Polskiego Państwa Podziemnego. Oprócz niej funkcjonowały cywilna administracja, reprezentacja polityczna, sądownictwo, tajne szkolnictwo oraz inne instytucje.
Dlaczego Polskie Państwo Podziemne było wyjątkowe?
Ponieważ połączyło konspiracyjne siły zbrojne z administracją, strukturami politycznymi, sądownictwem i edukacją, pozostając jednocześnie podporządkowane legalnym władzom RP na uchodźstwie. Tak rozbudowanego systemu nie miało inne okupowane państwo europejskie.
Czy w innych państwach Europy działały ruchy oporu?
Tak. Silne ruchy oporu działały między innymi we Francji, Jugosławii, Grecji, Norwegii, Holandii i Czechosłowacji. Polski przypadek wyróżniała jednak struktura państwowa wykraczająca poza działalność partyzancką czy sabotażową.
Co wydarzyło się z Polskim Państwem Podziemnym po wojnie?
Wraz z przejmowaniem Polski przez komunistyczne władze wspierane przez ZSRR struktury podlegające rządowi RP na uchodźstwie były likwidowane, a wielu ich działaczy represjonowano. Rada Jedności Narodowej zakończyła działalność 1 lipca 1945 roku.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: „Poza tym” czy „pozatym”? Prosta zasada, dzięki której już się nie pomylisz
