Polskie podziemie podczas II wojny światowej – organizacje, akcje i dowódcy

Polskie podziemie podczas II wojny światowej nie ograniczało się do oddziałów partyzanckich prowadzących walkę w lasach. Obejmowało rozbudowane struktury wojskowe, administrację cywilną, tajne sądownictwo, wywiad, szkolnictwo, prasę konspiracyjną oraz sieć pomocy osobom prześladowanym, informuje TopFlop.  Organizacje podziemne działały zarówno na terenach okupowanych przez III Rzeszę, jak i na ziemiach zajętych przez Związek Sowiecki, choć warunki prowadzenia konspiracji w obu strefach były odmienne.

Największą formacją pozostawała Armia Krajowa, podporządkowana rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Latem 1944 roku liczyła około 380 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, w tym ponad 10 tys. oficerów, 7,5 tys. podchorążych i blisko 88 tys. podoficerów. Obok niej działały między innymi Bataliony Chłopskie, Narodowe Siły Zbrojne, Armia Ludowa, Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy oraz żydowskie organizacje bojowe. Różniły się programem politycznym, stosunkiem do rządu emigracyjnego i ZSRR, a czasem również sposobem prowadzenia walki.

Jak powstało polskie podziemie po klęsce kampanii 1939 roku

Pierwsze struktury konspiracyjne zaczęły powstawać jeszcze podczas walk we wrześniu 1939 roku. 27 września w oblężonej Warszawie utworzono Służbę Zwycięstwu Polski, której dowódcą został generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Organizacja miała kontynuować walkę po zajęciu kraju przez Niemcy i Związek Sowiecki, utrzymywać łączność z władzami polskimi za granicą oraz przygotowywać przyszłe powstanie powszechne.

W listopadzie 1939 roku premier i Naczelny Wódz generał Władysław Sikorski przekształcił Służbę Zwycięstwu Polski w Związek Walki Zbrojnej. Komendantem na terenach okupowanych przez Niemcy został pułkownik Stefan Rowecki, późniejszy generał „Grot”. ZWZ budował komendy obszarów, okręgów, inspektoratów, obwodów i placówek, dzięki czemu konspiracja mogła objąć niemal cały kraj.

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową. Decyzja miała podkreślać, że konspiracyjne oddziały nie są luźnym ruchem oporu, lecz częścią Polskich Sił Zbrojnych podporządkowanych legalnym władzom państwowym.

„Znoszę dla użytku zewnętrznego nazwę ZWZ. Wszyscy żołnierze w czynnej służbie wojskowej w Kraju stanowią Armię Krajową” — generał Władysław Sikorski w rozkazie z 14 lutego 1942 roku.

W latach 1940–1944 strukturom ZWZ-AK podporządkowało się około 200 mniejszych organizacji. Proces ten nazywano akcją scaleniową. Nie zakończył się on jednak pełnym połączeniem całego podziemia: poza AK pozostawały między innymi część Narodowych Sił Zbrojnych, komunistyczna Gwardia Ludowa, a następnie Armia Ludowa, oraz niektóre formacje ludowe.

Tłem dla narodzin konspiracji był całkowity podział ziem polskich między okupantów. Część zachodnich i północnych województw została bezpośrednio wcielona do Rzeszy, natomiast z centralnej Polski utworzono Generalne Gubernatorstwo. Na wschodzie władzę przejął Związek Sowiecki. Szczegółowy przebieg tych zmian przedstawia analiza podziału Polski między Niemcy i ZSRR po kampanii 1939 roku.

Polskie Państwo Podziemne: wojsko, administracja i tajne sądy

Polskie Państwo Podziemne było strukturą znacznie szerszą niż sama Armia Krajowa. Jego pion wojskowy przygotowywał działania bojowe, natomiast pion cywilny miał zastępować administrację zlikwidowanego państwa. Podziemne instytucje pozostawały podporządkowane rządowi RP na uchodźstwie, a krajowe partie polityczne tworzyły konspiracyjną reprezentację społeczeństwa.

Najważniejszym organem cywilnym była Delegatura Rządu na Kraj. Kierowała podziemnymi departamentami odpowiadającymi przedwojennym ministerstwom, między innymi spraw wewnętrznych, oświaty, pracy, rolnictwa, sprawiedliwości i informacji. Przygotowywała również plany przejęcia administracji po zakończeniu okupacji.

W konspiracji działały sądy specjalne, które rozpatrywały sprawy kolaboracji, denuncjacji, szantażu i zdrady. Wyroki śmierci wykonywały wyznaczone oddziały bojowe, ale decyzji nie pozostawiano pojedynczym dowódcom polowym. Postępowania miały podstawę prawną, a oskarżenia analizowano w ramach podziemnego wymiaru sprawiedliwości.

Elementami państwa podziemnego były także:

• Delegatura Rządu na Kraj;
• Rada Jedności Narodowej, pełniąca funkcję podziemnego parlamentu;
• tajne sądownictwo cywilne i wojskowe;
• konspiracyjne szkolnictwo podstawowe, średnie i wyższe;
• Biuro Informacji i Propagandy;
• tajna prasa i drukarnie;
• administracja przygotowywana do ujawnienia w chwili odzyskania niepodległości;
• struktury pomocy więźniom, rodzinom aresztowanych i osobom ukrywającym się.

Konspiracja pozwalała zachować ciągłość państwa bez jawnego terytorium, urzędów i mundurowej administracji. Było to rozwiązanie wyjątkowe nie ze względu na sam fakt istnienia ruchu oporu, lecz z powodu skali instytucjonalnej. Podziemne wojsko, szkoły, sądy i przedstawicielstwo polityczne tworzyły wspólny system podporządkowany władzom państwowym poza krajem.

Najważniejsze organizacje polskiego podziemia

Polska konspiracja była podzielona politycznie i organizacyjnie. Armia Krajowa dążyła do podporządkowania sobie większości formacji wojskowych, lecz nie wszystkie środowiska akceptowały zwierzchnictwo rządu emigracyjnego albo strategię jego dowództwa. W rezultacie na tych samych terenach mogły działać oddziały o odmiennych programach, strukturach i źródłach zaopatrzenia.

Różnice dotyczyły szczególnie stosunku do Związku Sowieckiego. Kierownictwo AK uważało ZSRR za sojusznika zachodnich aliantów w wojnie z Niemcami, ale jednocześnie za państwo odpowiedzialne za agresję z 17 września 1939 roku i aneksję wschodnich województw Polski. Komunistyczna Gwardia Ludowa, a następnie Armia Ludowa, uznawała natomiast polityczne zwierzchnictwo środowisk związanych z Moskwą.

Organizacja	Okres działalności	Zaplecze polityczne	Główne cele i działania
Służba Zwycięstwu Polski	od września 1939	środowiska wojskowe i państwowe	odbudowa struktur wojskowych, przygotowanie dalszej walki
Związek Walki Zbrojnej	1939–1942	rząd RP na uchodźstwie	organizacja ogólnokrajowej konspiracji i przygotowanie powstania
Armia Krajowa	1942–1945	rząd RP na uchodźstwie	wywiad, sabotaż, dywersja, partyzantka, akcja „Burza”
Bataliony Chłopskie	1940–1945	Stronnictwo Ludowe	obrona ludności wiejskiej, walka z wysiedleniami, partyzantka
Narodowe Siły Zbrojne	od 1942	środowiska narodowe	walka z Niemcami i komunizmem, działania partyzanckie i wywiadowcze
Gwardia Ludowa / Armia Ludowa	1942–1945	Polska Partia Robotnicza	walka partyzancka pod politycznym wpływem ZSRR
Żydowska Organizacja Bojowa	1942–1943	żydowskie partie lewicowe i syjonistyczne	opór w gettach, przede wszystkim w Warszawie
Żydowski Związek Wojskowy	okres okupacji	środowiska syjonistyczno-rewizjonistyczne	przygotowanie zbrojnego oporu w getcie warszawskim

Armia Krajowa

Armia Krajowa była największą organizacją zbrojną polskiego podziemia. Jej liczebność rosła od około 100 tys. zaprzysiężonych żołnierzy na początku 1942 roku do około 380 tys. latem 1944 roku. Nie oznaczało to jednak, że wszyscy dysponowali bronią lub służyli w oddziałach partyzanckich. Znaczna część żołnierzy wykonywała zadania łącznościowe, wywiadowcze, kwatermistrzowskie, propagandowe i administracyjne.

Komendantami głównymi AK byli:

1. generał Stefan Rowecki „Grot” — od lutego 1942 do aresztowania w czerwcu 1943 roku;
2. generał Tadeusz Komorowski „Bór” — od lipca 1943 do kapitulacji Powstania Warszawskiego;
3. generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” — od października 1944 do rozwiązania AK w styczniu 1945 roku.

Bataliony Chłopskie

Bataliony Chłopskie wyrosły z konspiracyjnych struktur ruchu ludowego. Działały przede wszystkim na wsi, gdzie organizowały samoobronę, chroniły ludność przed represjami i występowały przeciwko niemieckim wysiedleniom. Szczególne znaczenie miały podczas obrony mieszkańców Zamojszczyzny, z której okupanci usuwali polskie rodziny, aby przygotować teren dla niemieckiego osadnictwa.

Część oddziałów BCh została scalona z Armią Krajową, lecz organizacja zachowała własne struktury polityczne i dowódcze. Jej komendantem głównym był Franciszek Kamiński. Formacja prowadziła akcje sabotażowe, ochraniała żywność przed rekwizycjami i atakowała posterunki niemieckie.

Narodowe Siły Zbrojne

Narodowe Siły Zbrojne powstały w 1942 roku z połączenia części organizacji narodowych. Ich program zakładał walkę zarówno z okupacją niemiecką, jak i z komunizmem. Część NSZ podporządkowała się Armii Krajowej w 1944 roku, natomiast inne struktury pozostały niezależne.

Formacja prowadziła działalność wywiadowczą i partyzancką, zwalczała niemiecki aparat okupacyjny, a pod koniec wojny coraz częściej koncentrowała się na zagrożeniu sowieckim. Działania niektórych oddziałów NSZ oraz ich stosunek do innych grup podziemnych pozostają przedmiotem sporów historycznych i wymagają analizy konkretnych jednostek, obszarów oraz rozkazów.

Wywiad Armii Krajowej i przekazywanie informacji aliantom

Jednym z najważniejszych obszarów działalności podziemia był wywiad. Polskie siatki zbierały informacje o rozmieszczeniu niemieckich jednostek, transportach kolejowych, zakładach przemysłowych, produkcji uzbrojenia i przygotowaniach do nowych operacji wojskowych. Meldunki trafiały do Komendy Głównej AK, następnie były przekazywane do Londynu przez radiostacje lub kurierów.

Szczególne znaczenie miały informacje dotyczące niemieckich rakiet V-1 i V-2. Wywiad AK obserwował ośrodek doświadczalny w Peenemünde oraz poligon w rejonie Blizny. Fragmenty rakiety V-2, która spadła w pobliżu miejscowości Sarnaki, zostały zabezpieczone, zbadane i przewiezione do Wielkiej Brytanii podczas operacji „Most III” w lipcu 1944 roku.

Podziemie dokumentowało również niemieckie zbrodnie. Kurier Jan Karski przedostał się na Zachód i informował przedstawicieli władz alianckich o zagładzie Żydów. Witold Pilecki dobrowolnie dał się aresztować i trafił do Auschwitz, gdzie stworzył konspiracyjną siatkę, zbierał dane o zbrodniach oraz przekazywał raporty poza obóz.

Najważniejsze kierunki pracy wywiadowczej obejmowały:

• transporty wojskowe i kolejowe;
• lokalizację jednostek Wehrmachtu;
• produkcję broni i amunicji;
• testy rakiet V-1 i V-2;
• ruchy niemieckiej floty i lotnictwa;
• zbrodnie dokonywane w obozach i więzieniach;
• identyfikację funkcjonariuszy aparatu terroru;
• analizę niemieckiej prasy, dokumentów i korespondencji.

Skuteczność wywiadu zależała nie tylko od agentów pracujących w niemieckich instytucjach. Potrzebni byli kolejarze zapisujący numery transportów, robotnicy obserwujący produkcję, kurierzy, radiotelegrafiści, fałszerze dokumentów i osoby udostępniające mieszkania kontaktowe.

Sabotaż, dywersja i akcje zbrojne polskiego podziemia

Dowództwo ZWZ-AK przez znaczną część okupacji unikało masowej, otwartej walki. Niemcy stosowali odpowiedzialność zbiorową, egzekucje zakładników i pacyfikacje miejscowości, dlatego każdą większą operację oceniano również pod kątem możliwych represji wobec ludności cywilnej. Priorytetem pozostawało przygotowanie kadr i zachowanie sił na moment załamania się III Rzeszy.

Nie oznaczało to rezygnacji z działań bojowych. Podziemie niszczyło linie kolejowe, magazyny i urządzenia przemysłowe, wykonywało wyroki na funkcjonariuszach aparatu terroru oraz odbijało więźniów. Za najważniejsze operacje odpowiadał między innymi Kedyw Komendy Głównej AK, utworzony na początku 1943 roku.

Akcja	Data	Cel	Rezultat
Akcja „Wieniec”	noc z 7 na 8 października 1942	sparaliżowanie warszawskiego węzła kolejowego	ruch kolejowy wokół Warszawy został przerwany na wiele godzin
Akcja pod Arsenałem	26 marca 1943	odbicie Jana Bytnara „Rudego” i innych więźniów	uwolniono ponad 20 osób przewożonych z siedziby Gestapo
Akcja „Góral”	12 sierpnia 1943	przejęcie transportu pieniędzy Banku Emisyjnego	zdobyto ponad 100 mln okupacyjnych złotych
Akcja „Kutschera”	1 lutego 1944	wykonanie wyroku na dowódcy SS i policji w Warszawie	Franz Kutschera został zabity przez oddział Kedywu
Akcja „Most III”	noc z 25 na 26 lipca 1944	przekazanie aliantom części rakiety V-2	elementy rakiety przewieziono samolotem do Wielkiej Brytanii
Akcja „Burza”	1944	wystąpienie przeciw Niemcom przed wkroczeniem Armii Czerwonej	ujawnienie oddziałów AK i próba objęcia administracji przez władze polskie

Podczas akcji „Wieniec” grupy dywersyjne uszkodziły tory na liniach wychodzących z Warszawy. Warszawski węzeł kolejowy został zablokowany na blisko 12 godzin, co utrudniło transport niemieckiego wojska i zaopatrzenia na front wschodni.

Akcja pod Arsenałem stała się symbolem działalności Szarych Szeregów. Jej bezpośrednim celem było odbicie Jana Bytnara „Rudego”, torturowanego przez Gestapo po aresztowaniu. Operacja zakończyła się uwolnieniem więźniów, lecz „Rudy” zmarł kilka dni później wskutek obrażeń odniesionych podczas przesłuchań.

Akcja „Kutschera” była wykonaniem wyroku podziemnego sądu na Franzu Kutscherze, dowódcy SS i policji dystryktu warszawskiego. Kierował on terrorem, publicznymi egzekucjami i masowymi represjami. Atak przeprowadzili żołnierze oddziału „Pegaz” Kedywu Komendy Głównej AK.

Akcja „Burza” i próba wystąpienia wobec Armii Czerwonej

Akcja „Burza” była największym planem operacyjnym Armii Krajowej przed Powstaniem Warszawskim. Zakładała atakowanie wycofujących się Niemców oraz ujawnianie polskich władz cywilnych i wojskowych wobec wkraczającej Armii Czerwonej. Dowództwo AK chciało wystąpić w roli gospodarza na własnym terytorium i potwierdzić zwierzchnictwo rządu RP na uchodźstwie.

Plan realizowano od początku 1944 roku na Wołyniu, Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie, Lubelszczyźnie, we Lwowie, na Rzeszowszczyźnie, Kielecczyźnie i w innych okręgach. Oddziały AK walczyły z Niemcami samodzielnie albo współdziałały taktycznie z jednostkami sowieckimi.

Po zakończeniu wspólnych walk Sowieci często rozbrajali polskie oddziały. Oficerów aresztowano, a żołnierzom proponowano wstąpienie do armii podporządkowanej komunistycznym władzom. Szczególnie wyraźnie mechanizm ten ujawnił się po operacji „Ostra Brama”, podczas której oddziały AK uczestniczyły w walkach o Wilno.

Strategia „Burzy” nie osiągnęła podstawowego celu politycznego. Związek Sowiecki nie uznał przedstawicieli rządu londyńskiego za legalne władze na wyzwalanych terenach. Ujawnienie konspiracyjnych struktur ułatwiało natomiast NKWD identyfikację oficerów, kurierów i lokalnych działaczy.

Powstanie Warszawskie jako największa bitwa podziemnej armii

Powstanie Warszawskie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17.00. Dowództwo Armii Krajowej zakładało, że walki potrwają kilka dni, a opanowanie stolicy umożliwi ujawnienie władz Polskiego Państwa Podziemnego przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Decyzję podjęto w warunkach niepełnych informacji o sytuacji na froncie, możliwościach sowieckiego natarcia i rzeczywistych zasobach niemieckiego garnizonu.

Powstańcy dysponowali niewystarczającą liczbą karabinów, pistoletów maszynowych, granatów i amunicji. Mimo to opanowali znaczną część Śródmieścia, Starego Miasta, Woli, Mokotowa i Żoliborza. Nie udało się zdobyć wszystkich strategicznych punktów, lotnisk, mostów i głównych arterii komunikacyjnych.

Walki trwały 63 dni, do 2 października 1944 roku. Zginęło około 16–18 tys. powstańców, a około 25 tys. zostało rannych. Liczbę zabitych cywilów szacuje się najczęściej na 150–200 tys., choć dokładny bilans pozostaje przedmiotem badań. Po kapitulacji Niemcy wypędzili mieszkańców i systematycznie niszczyli zabudowę miasta.

„Zakończyłem moją służbę w Powstaniu Warszawskim w stopniu podporucznika” — wspominał Władysław Bartoszewski w Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego.

Pełne zestawienie przebiegu walk, dowódców i strat zawiera opracowanie Powstanie Warszawskie 1944 – 63 dni walki o wolność. Szerszy kontekst końca wojny w Europie przedstawia również materiał o tym, dlaczego Dzień Zwycięstwa obchodzony jest 8 maja.

Dowódcy polskiego podziemia i ich zakres odpowiedzialności

Dowódcy podziemia nie kierowali jednolitą armią działającą na otwartym froncie. Musieli zarządzać rozproszonymi komórkami, utrzymywać łączność radiową z Londynem, koordynować sabotaż, wywiad i szkolenie, a jednocześnie ograniczać skutki niemieckiej infiltracji. Każde aresztowanie mogło doprowadzić Gestapo do kolejnych lokali, drukarni i magazynów broni.

Generał Stefan Rowecki „Grot” stworzył podstawy organizacyjne ZWZ i AK. Rozwijał akcję scaleniową oraz przygotowywał koncepcję powstania powszechnego. Został aresztowany 30 czerwca 1943 roku w Warszawie wskutek zdrady agentów Gestapo działających w konspiracji. Niemcy osadzili go w obozie Sachsenhausen, gdzie został zamordowany w 1944 roku.

Generał Tadeusz Komorowski „Bór” przejął dowództwo AK po aresztowaniu Roweckiego. Kierował organizacją podczas akcji „Burza” i wydał rozkaz rozpoczęcia Powstania Warszawskiego. Po kapitulacji dostał się do niewoli niemieckiej jako Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych.

Generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” został ostatnim komendantem głównym AK. 19 stycznia 1945 roku rozwiązał organizację, uznając, że dalsze utrzymywanie scentralizowanych struktur naraża żołnierzy na represje sowieckie. Rozkaz nie oznaczał jednak końca konspiracji niepodległościowej.

„Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa” — generał Leopold Okulicki, rozkaz z 19 stycznia 1945 roku.

W marcu 1945 roku Okulicki i piętnastu innych przywódców Polskiego Państwa Podziemnego zostali podstępnie aresztowani przez NKWD. Przewieziono ich do Moskwy i osądzono w pokazowym procesie szesnastu.

Do najważniejszych dowódców i organizatorów konspiracji należeli również:

• generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski „Torwid” — twórca Służby Zwycięstwu Polski;
• generał Kazimierz Sosnkowski — pierwszy komendant główny ZWZ;
• generał August Emil Fieldorf „Nil” — dowódca Kedywu KG AK;
• pułkownik Antoni Chruściel „Monter” — dowódca Okręgu Warszawskiego AK;
• pułkownik Jan Rzepecki — szef Biura Informacji i Propagandy KG AK;
• Franciszek Kamiński — komendant główny Batalionów Chłopskich;
• Stanisław Kasznica — jeden z głównych dowódców powojennych struktur NSZ;
• Marceli Nowotko, Paweł Finder i Franciszek Jóźwiak — organizatorzy komunistycznej Gwardii Ludowej;
• Mordechaj Anielewicz — dowódca Żydowskiej Organizacji Bojowej podczas powstania w getcie warszawskim.

Kobiety, młodzież i cywilne zaplecze konspiracji

Bez kobiet i młodzieży polskie podziemie nie mogłoby działać w skali ogólnokrajowej. Kobiety pełniły funkcje kurierek, łączniczek, sanitariuszek, radiotelegrafistek, szyfrantek, kolporterek prasy i pracownic wywiadu. Przenosiły meldunki, broń, pieniądze i fałszywe dokumenty, często poruszając się między miastami oraz przekraczając granice okupacyjnych stref.

Jedną z najbardziej znanych kurierek była Elżbieta Zawacka „Zo”. Jako emisariuszka Komendy Głównej AK dotarła przez Niemcy, Francję i Hiszpanię do Wielkiej Brytanii. Po przeszkoleniu wróciła do okupowanej Polski jako cichociemna. W relacji archiwalnej opisywała, że na Śląsku otrzymała prawo zaprzysięgania kolejnych osób do podziemnego wojska.

Młodzież działała przede wszystkim w Szarych Szeregach, konspiracyjnej organizacji harcerskiej. Najmłodsi uczestniczyli w małym sabotażu, malowali symbole Polski Walczącej i zrywali niemieckie afisze. Starsi przechodzili szkolenie wojskowe oraz trafiali do Grup Szturmowych, które wykonywały akcje dywersyjne.

Cywile prowadzili lokale kontaktowe, ukrywali ludzi i broń, drukowali gazety, organizowali tajne komplety oraz zdobywali żywność. Każda taka działalność groziła więzieniem, deportacją do obozu koncentracyjnego albo śmiercią całej rodziny.

Tajne nauczanie, prasa i walka o informację

Okupanci ograniczyli polskie szkolnictwo i zamknęli wiele instytucji akademickich. W odpowiedzi nauczyciele organizowali tajne komplety, na których realizowano program szkół średnich i uczelni. Lekcje odbywały się w prywatnych mieszkaniach, zakładach pracy, klasztorach i budynkach gospodarczych.

Podziemne uniwersytety działały między innymi w Warszawie, Krakowie i innych większych miastach. Studenci zdawali egzaminy, przygotowywali prace i uzyskiwali potwierdzenia ukończenia kolejnych etapów nauki. Dokumenty te mogły zostać uznane po wojnie.

Rozbudowana była również prasa konspiracyjna. „Biuletyn Informacyjny” należał do najważniejszych tytułów wydawanych przez Biuro Informacji i Propagandy AK. Gazety przekazywały informacje z nasłuchu radiowego, komunikaty władz polskich, ostrzeżenia, instrukcje bezpieczeństwa i dane o niemieckich zbrodniach.

Mały sabotaż miał podważać okupacyjną propagandę. Na murach pojawiały się symbole Polski Walczącej, litera „V”, kotwice i hasła wymierzone w okupanta. Akcje nie powodowały dużych strat materialnych, ale pokazywały, że Niemcy nie kontrolują całkowicie przestrzeni publicznej.

Dla czytelników porządkujących szersze dzieje kraju przydatna jest także oś czasu historii Polski od 966 roku do współczesności, która umieszcza okupację i działalność podziemia w ciągu wcześniejszych konfliktów oraz zmian granic.

Rozwiązanie Armii Krajowej i powojenne represje

Armia Krajowa została rozwiązana 19 stycznia 1945 roku. Decyzja generała Leopolda Okulickiego miała ograniczyć możliwość rozbijania całej organizacji przez NKWD i komunistyczny aparat bezpieczeństwa. Żołnierze nie odzyskali jednak swobody działania. Wielu zostało aresztowanych, wywiezionych do ZSRR, wcielonych do podporządkowanego komunistom wojska albo zmuszonych do dalszego ukrywania się.

Po rozwiązaniu AK powstała Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj, a następnie Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Organizacje te miały ograniczony charakter wojskowy i koncentrowały się na działalności politycznej, informacyjnej oraz ochronie ludzi zagrożonych represjami.

Komunistyczne władze przedstawiały część żołnierzy AK jako przeciwników nowego państwa. Procesy pokazowe, tortury, wieloletnie wyroki i egzekucje dotknęły tysiące osób związanych z podziemiem. Generał August Emil Fieldorf „Nil” został skazany na śmierć i stracony w 1953 roku. Rotmistrz Witold Pilecki został zamordowany w więzieniu mokotowskim w 1948 roku.

Zakończenie okupacji niemieckiej nie oznaczało dla wszystkich uczestników konspiracji końca walki ani powrotu do normalnego życia. Część struktur weszła w kolejny etap podziemia, tym razem wymierzony w narzucony Polsce system komunistyczny.

Najczęstsze pytania o polskie podziemie podczas II wojny światowej

Jaka była największa organizacja polskiego podziemia?

Największą organizacją była Armia Krajowa. Latem 1944 roku liczyła około 380 tys. zaprzysiężonych żołnierzy. Tylko część z nich służyła w uzbrojonych oddziałach partyzanckich; pozostali zajmowali się wywiadem, łącznością, logistyką, szkoleniem i administracją.

Czy całe polskie podziemie należało do Armii Krajowej?

Nie. AK prowadziła akcję scaleniową i włączyła około 200 organizacji, ale poza jej strukturami pozostawały między innymi część Narodowych Sił Zbrojnych oraz komunistyczna Armia Ludowa. Niektóre formacje współpracowały z AK tylko lokalnie lub czasowo.

Czym różniła się Armia Krajowa od Polskiego Państwa Podziemnego?

Armia Krajowa była wojskowym ramieniem podziemnego państwa. Polskie Państwo Podziemne obejmowało także administrację cywilną, sądownictwo, reprezentację polityczną, tajne szkolnictwo, prasę oraz struktury pomocy społecznej.

Jakie były najważniejsze akcje Armii Krajowej?

Do najbardziej znanych należały akcja „Wieniec”, akcja pod Arsenałem, akcja „Góral”, zamach na Franza Kutscherę, operacja „Most III”, akcja „Burza” oraz Powstanie Warszawskie. Podziemie prowadziło również tysiące mniejszych operacji sabotażowych i wywiadowczych.

Dlaczego Armia Krajowa została rozwiązana?

Generał Leopold Okulicki rozwiązał AK 19 stycznia 1945 roku, ponieważ dalsze utrzymywanie scentralizowanej organizacji ułatwiało NKWD aresztowanie żołnierzy i dowódców. Rozkaz miał chronić ludzi, ale nie zakończył powojennej konspiracji.

Czy kobiety walczyły w polskim podziemiu?

Tak. Kobiety działały jako sanitariuszki, łączniczki, kurierki, radiotelegrafistki, szyfrantki, kolporterki i agentki wywiadu. Część uczestniczyła bezpośrednio w akcjach bojowych i Powstaniu Warszawskim.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dynastia Piastów – drzewo genealogiczne, władcy i najważniejsze daty