Jesień w Tatrach może dawać o sobie znać znacznie wcześniej niż na polskich nizinach. Jak informuje redakcja serwisu, powołując się na oficjalne dane Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, różnica jest szczególnie widoczna na Kasprowym Wierchu: wieloletnia średnia temperatura we wrześniu wynosi tam zaledwie 4,6°C, podczas gdy w Zakopanem jest to 10,9°C, a w Nowym Sączu 13,9°C, informuje redakcja TopFlop. Oznacza to, że wysoko w Tatrach warunki odpowiadające chłodnej części roku pojawiają się w czasie, gdy na niżej położonych obszarach południowej Polski nadal mogą występować temperatury charakterystyczne dla późnego lata.
Różnica nie sprowadza się wyłącznie do średnich temperatur. Normy klimatyczne IMGW z lat 1991–2020 pokazują, że we wrześniu na Kasprowym Wierchu średnio występuje 9,3 dnia z temperaturą minimalną poniżej 0°C, podczas gdy w Zakopanem jest ich zaledwie 0,6, a w Nowym Sączu 0,1. Na wysokich szczytach możliwy jest już także śnieg: we wrześniu 2024 roku na Kasprowym Wierchu IMGW odnotował dwucentymetrową pokrywę śnieżną, a w sezonie 2024/2025 pierwsza pokrywa pojawiła się tam 29 września.
Jesień nie ma jednej daty początku
Odpowiedź na pytanie, kiedy zaczyna się jesień w Polsce, zależy od tego, jaką definicję przyjmiemy. Meteorolodzy posługują się kilkoma różnymi podziałami, dlatego 1 września, 23 września i moment wyraźnego ochłodzenia mogą oznaczać trzy różne początki tej samej pory roku.
W podziale meteorologicznym jesień trwa od 1 września do 30 listopada na całym obszarze kraju. Ten system służy przede wszystkim porównywaniu danych z kolejnych lat i nie oznacza, że dokładnie 1 września pogoda wszędzie zmienia się na jesienną.
Inaczej wygląda jesień termiczna. IMGW definiuje ją poprzez średnią dobową temperaturę powietrza mieszczącą się w zakresie od 5°C do poniżej 15°C. Jeśli temperatura spada poniżej 5°C, rozpoczyna się już termiczne przedzimie.
„W każdym regionie naszego kraju czas rozpoczęcia się danej pory roku wypada innego dnia” — podaje IMGW w materiale poświęconym termicznym porom roku.
To właśnie ten podział najlepiej pokazuje, dlaczego w górach jesień może pojawić się wcześniej niż na nizinach.
Dochodzi jeszcze jesień fenologiczna, wyznaczana na podstawie zmian zachodzących w przyrodzie. IMGW zalicza do oznak jesieni między innymi zmianę barwy i opadanie liści, a wczesną jesień wiąże m.in. z kwitnieniem wrzosu oraz dojrzewaniem określonych gatunków roślin.
Kasprowy Wierch pokazuje, jak duża może być różnica
Najbardziej czytelnego porównania dostarczają wieloletnie normy klimatyczne IMGW. Kasprowy Wierch znajduje się na wysokości 1987 m n.p.m., dlatego warunki panujące na stacji znacznie różnią się od tych notowanych u podnóża Tatr i na nizinach.
Według norm z okresu 1991–2020 średnia temperatura we wrześniu wynosi:
- Kasprowy Wierch — 4,6°C;
- Zakopane — 10,9°C;
- Nowy Sącz — 13,9°C.
Jeszcze wyraźniej różnicę pokazują temperatury minimalne. Średnia miesięczna wartość temperatury minimalnej we wrześniu wynosi na Kasprowym Wierchu 2,2°C, w Zakopanem 6,5°C, a w Nowym Sączu 9°C.
W przypadku temperatur maksymalnych przewaga chłodu w wysokich Tatrach również pozostaje bardzo duża. Norma wrześniowej temperatury maksymalnej to 7,5°C na Kasprowym Wierchu, 16,3°C w Zakopanem i 19,9°C w Nowym Sączu.
W praktyce oznacza to, że tego samego wrześniowego dnia warunki na wysokogórskim szlaku mogą przypominać już późną jesień, podczas gdy kilkadziesiąt kilometrów dalej temperatura nadal pozwala mówić o bardzo łagodnym początku sezonu.
Różnice wynikają przede wszystkim z wysokości nad poziomem morza. Tatrzański Park Narodowy przypomina, że w górach temperatura jest niższa niż u ich podnóża, wiatr silniejszy, a zmiany pogody mogą następować bardzo szybko.
„Warunki pogodowe mogą się zmienić z godziny na godzinę” — wskazuje Tatrzański Park Narodowy w swoich zasadach bezpieczeństwa w górach.
Przymrozek we wrześniu w Tatrach nie jest anomalią
Wysokość decyduje również o liczbie dni z temperaturą poniżej zera. Dane IMGW pokazują, że na Kasprowym Wierchu takie sytuacje występują nie tylko jesienią i zimą.
W normach 1991–2020 średnia liczba dni z temperaturą minimalną poniżej 0°C wynosi tam:
- w sierpniu — 1,3 dnia;
- we wrześniu — 9,3 dnia;
- w październiku — 17,2 dnia.
Dla porównania w Zakopanem we wrześniu jest to średnio 0,6 dnia, a w październiku już 9 dni. W Nowym Sączu wrześniowy przymrozek jest w tej statystyce znacznie rzadszy — norma wynosi 0,1 dnia.
To właśnie dlatego określenie, że Tatry potrafią „wyprzedzić” niziny o kilka tygodni, ma podstawę w danych klimatycznych, choć nie oznacza jednej stałej różnicy obowiązującej każdego roku. Pogoda w poszczególnych sezonach może przebiegać inaczej.
Śnieg może pojawić się jeszcze przed kalendarzową jesienią
Najbardziej spektakularnym sygnałem zmiany sezonu jest śnieg. W wysokich Tatrach nie jest on jednak zjawiskiem zarezerwowanym wyłącznie dla późnej jesieni i zimy.
Normy IMGW dla Kasprowego Wierchu pokazują możliwość występowania pokrywy śnieżnej nawet w miesiącach letnich. Średnia grubość pokrywy śnieżnej w normach 1991–2020 wynosi tam 0,7 cm w lipcu, 1,2 cm w sierpniu, 9 cm we wrześniu i 15,1 cm w październiku. Są to wartości klimatyczne obliczane dla odpowiednich obserwacji, a nie informacja, że śnieg zalega przez cały dany miesiąc.
Konkretny przykład przyniósł wrzesień 2024 roku. IMGW podał, że 29 września na Kasprowym Wierchu odnotowano przyrost pokrywy śnieżnej o 2 cm, a była to jedyna stacja synoptyczna wymieniona w analizie trzeciej dekady miesiąca z takim przyrostem.
Dane roczne IMGW dotyczące sezonu 2024/2025 pokazują szerszy obraz. Pierwsza pokrywa śnieżna w polskich górach pojawiła się 13 września na Śnieżce, natomiast na Kasprowym Wierchu 29 września i utrzymywała się przez trzy dni. Stała pokrywa na Kasprowym Wierchu uformowała się dopiero 15 listopada.
Oznacza to, że pojedynczy wrześniowy opad śniegu nie jest jeszcze początkiem zimy. Jest jednak charakterystycznym przykładem tego, jak szybko wysokogórska pogoda może przejść od warunków letnich do zimowych.
Tatry mogą być jesienne, gdy na nizinach trwa jeszcze ciepły wrzesień
Największe kontrasty pojawiają się wtedy, gdy nad Polską utrzymuje się ciepła masa powietrza, ale wysokie partie Tatr pozostają znacznie chłodniejsze. Sama różnica wysokości sprawia, że Kasprowy Wierch nie może być traktowany jako punkt reprezentatywny dla Zakopanego, Podhala ani tym bardziej całej południowej Polski.
Przykładowo wrześniowa średnia temperatura 4,6°C na Kasprowym Wierchu znajduje się już poniżej przedziału określonego przez IMGW dla termicznej jesieni. Przy kryterium 5–15°C tak chłodne warunki odpowiadają raczej granicy przedzimia. Jednocześnie w Nowym Sączu wrześniowa norma wynosi 13,9°C, czyli mieści się w zakresie termicznej jesieni i znajduje się blisko progu termicznego lata.
Nie oznacza to jednak, że każdego 1 września na Kasprowym zaczyna się termiczne przedzimie. Termiczne pory roku wyznacza się na podstawie przebiegu średniej dobowej temperatury, a data przejścia przez określony próg może zmieniać się z roku na rok. IMGW wprost wskazuje, że moment nadejścia termicznych pór roku zależy od warunków klimatycznych danego regionu.
Kolorowa jesień w dolinach przychodzi później niż chłód na szczytach
Jesień w Tatrach nie zaczyna się wszędzie jednocześnie. Inny przebieg ma na grani Kasprowego Wierchu, inny w wysokich dolinach, a jeszcze inny w Zakopanem. Temperatura spada wraz z wysokością, dlatego chłód, przymrozki i epizody śnieżne pojawiają się na szczytach znacznie wcześniej niż najbardziej charakterystyczne jesienne kolory w niższych partiach gór.
Fenologiczna jesień jest dodatkowo związana z roślinnością, a piętra roślinne w Tatrach występują na różnych wysokościach. Nie można więc wskazać jednej daty, w której całe pasmo „wchodzi w jesień”.
Dla turysty najważniejszym wskaźnikiem nie jest zresztą kalendarz, lecz aktualna pogoda i stan szlaków. TPN zaleca przed wyjściem sprawdzenie komunikatu turystycznego oraz prognozy. Oficjalny [komunikat turystyczny Tatrzańskiego Parku Narodowego] komunikat turystyczny Tatrzańskiego Parku Narodowego zawiera informacje o warunkach, utrudnieniach i zagrożeniach. Dane pomiarowe i normy można natomiast sprawdzać w [Portalu Klimat IMGW-PIB] Portalu Klimat IMGW-PIB.
„Przed wyjściem w góry, koniecznie zapoznaj się z komunikatem turystycznym TPN oraz sprawdź prognozę pogody” — zaleca Tatrzański Park Narodowy turystom planującym wyjście na szlaki.
Co pokazują dane
Najwcześniejsze oznaki chłodnej części roku w Polsce pojawiają się przede wszystkim w najwyższych partiach gór. W Tatrach szczególnie dobrze pokazuje to Kasprowy Wierch: wrześniowa średnia temperatura wynosi tam 4,6°C, przeciętna minimalna 2,2°C, a miesiąc przynosi średnio ponad dziewięć dni z temperaturą minimalną poniżej zera.
Na niżej położonych obszarach południowej Polski w tym samym miesiącu jest wyraźnie cieplej. Zakopane ma wrześniową średnią 10,9°C, a Nowy Sącz 13,9°C. Właśnie dlatego wysokie Tatry mogą mieć już przymrozki, śnieg i temperatury charakterystyczne dla późniejszej części roku, podczas gdy na nizinach i w kotlinach jesienne ochłodzenie dopiero nabiera tempa.
Tatry nie zmieniają daty meteorologicznej jesieni — ta w całej Polsce zaczyna się 1 września. Zmieniają natomiast rzeczywisty przebieg pogody, a wysokość sprawia, że chłód i pierwsze zimowe epizody mogą pojawić się tam znacznie wcześniej niż w niższych regionach kraju.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Sinice czy zwykły zakwit glonów? Jak rozpoznać niebezpieczną wodę bez wchodzenia do jeziora
