Dlaczego jarzębina robi się czerwona już pod koniec sierpnia, gdy korona drzewa często pozostaje jeszcze intensywnie zielona? To efekt dojrzewania owoców jarzębu pospolitego (Sorbus aucuparia), które przechodzą własny cykl rozwojowy i nie muszą czekać na rozpoczęcie jesiennego starzenia się liści. Jak informuje redakcja TopFlop, dojrzałe owoce jarzębu mają pomarańczowoczerwoną lub czerwoną barwę, a okres ich dojrzewania zaczyna się już pod koniec lata.
Skracający się dzień jest jednym z sezonowych sygnałów odbieranych przez rośliny, ale nie oznacza to, że owoce i liście zmieniają kolor w tym samym momencie albo pod wpływem identycznego mechanizmu. W przypadku owoców kluczowe są procesy dojrzewania i przemiany barwników, natomiast jesienne przebarwianie liści jest elementem senescencji — kontrolowanego starzenia liścia, na które wpływają m.in. długość dnia, temperatura, przebieg sezonu i warunki wodne. Dlatego pod koniec sierpnia na jednym drzewie mogą wisieć czerwone grona, podczas gdy liście nadal prowadzą fotosyntezę i pozostają zielone.
Owoce jarzębu dojrzewają już pod koniec lata
Jarząb pospolity należy do rodziny różowatych. Lasy Państwowe opisują jego owoce jako jabłkowate, nagie i po osiągnięciu właściwego stadium pomarańczowoczerwone lub czerwone. Drzewo kwitnie zwykle od maja do czerwca, dlatego pod koniec sierpnia od kwitnienia minęło już kilka miesięcy, a rozwijające się owoce mogą znajdować się w zaawansowanej fazie dojrzewania.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie podaje w materiałach dotyczących pozyskiwania surowców roślinnych, że przykładowy termin zbioru owoców jarzębu pospolitego przypada na sierpień–wrzesień. To istotny punkt odniesienia: intensywna barwa owoców widoczna pod koniec sierpnia mieści się w naturalnym sezonie tego gatunku, a nie jest sama w sobie oznaką wyjątkowo wczesnej jesieni.
„Jarząb pospolity: sierpień–wrzesień” — podaje Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie w zestawieniu przykładowych terminów zbioru owoców.
To, że jarzębina jest już intensywnie czerwona, nie oznacza więc automatycznie, że w tym samym czasie powinny żółknąć jej liście.
Termin dojrzewania może przy tym różnić się między stanowiskami i sezonami. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazuje przy opisie tradycyjnych przetworów z jarzębiny, że czas zbioru dojrzałych czerwonych owoców jest w znacznym stopniu uzależniony od warunków pogodowych.
Skąd bierze się czerwony kolor jarzębiny
Barwa owoców zmienia się wraz z ich dojrzewaniem. W jarzębinie występują różne grupy naturalnych pigmentów, przede wszystkim karotenoidy oraz — zależnie od odmiany i materiału roślinnego — antocyjany.
Już klasyczne badania nad Sorbus aucuparia wykazały obecność w owocach m.in. beta-karotenu, alfa-karotenu i kryptoksantyny. Autorzy zwracali uwagę, że przemiany karotenoidów podczas dojrzewania jarzębiny mają specyficzny przebieg.
Nowsze analizy składu owoców rodzaju Sorbus potwierdzają także występowanie antocyjanów. Jednym z charakterystycznych związków jest cyjanidyno-3-galaktozyd, czerwony barwnik wykrywany w owocach jarzębu i licznych odmianach jarzębinowych.
„The berries contain […] cyanidin-3-galactoside (red pigment)” — wskazano w monografii gatunkowej Sorbus aucuparia opublikowanej w „Journal of Ecology”.
W uproszczeniu dojrzewający owoc przestaje być zielony, ponieważ zmienia się jego układ pigmentów. Chlorofil traci dominującą rolę, a coraz wyraźniej widoczne stają się barwniki nadające skórce odcienie pomarańczu i czerwieni.
Nie oznacza to jednak, że jeden konkretny pigment odpowiada za cały obserwowany kolor każdego owocu. Skład chemiczny jarzębin jest zmienny i zależy m.in. od odmiany, pochodzenia geograficznego oraz warunków wzrostu. Badania dwudziestu odmian rodzaju Sorbus wykazały bardzo duże różnice zarówno w zawartości antocyjanów, jak i karotenoidów.
Dlaczego liście pozostają zielone, gdy owoce są już czerwone
Liść i owoc pełnią zupełnie inne funkcje. Owoc po zapyleniu i zawiązaniu przechodzi kolejne etapy wzrostu oraz dojrzewania. Liść pozostaje natomiast aktywnym organem fotosyntetycznym tak długo, jak długo drzewo utrzymuje go w sprawnym stanie.
Dopiero później uruchamiany jest proces senescencji. Zaczyna się wtedy stopniowe odzyskiwanie przez roślinę składników odżywczych zgromadzonych w liściu, spada zawartość chlorofilu i pojawiają się jesienne kolory.
Badania fenologii drzew pokazują, że termin tego procesu jest regulowany przez kilka nakładających się bodźców. W dużej analizie dotyczącej lasów liściastych półkuli północnej wykazano, że inicjację jesiennego starzenia liści można wiązać zarówno ze skracaniem dnia, jak i ze spadkiem temperatur. Znaczenie poszczególnych czynników różni się w zależności od szerokości geograficznej, klimatu i gatunku.
Badania obejmujące 12 gatunków drzew liściastych również wskazały, że zależność senescencji od fotoperiodu i temperatury jest gatunkowo specyficzna. Nie wszystkie drzewa reagują na te sygnały w taki sam sposób i w tym samym terminie.
Dlatego skracający się dzień może być dla drzewa sygnałem sezonowym, ale nie działa jak jeden biologiczny „przełącznik”, który jednocześnie czerwieni owoce i żółci liście.
Co dokładnie dzieje się pod koniec sierpnia
Na przełomie sierpnia i września można więc obserwować równolegle dwa różne etapy funkcjonowania jarzębu:
- owoce kończą rozwój i nabierają charakterystycznej pomarańczowoczerwonej albo czerwonej barwy;
- liście mogą nadal zawierać dużo chlorofilu i pozostawać zielone;
- późniejsze ochłodzenie i dalsze skracanie dnia uczestniczą w regulacji jesiennych zmian liści;
- tempo obu procesów zależy od przebiegu pogody, stanowiska i cech konkretnego drzewa.
Nie ma biologicznego wymogu, by czerwienienie jarzębiny oraz jesienne przebarwianie liści następowały równocześnie.
Czerwone owoce mają znaczenie także dla ptaków
Zmiana koloru nie jest tylko widocznym znakiem dojrzewania. Owoce jarzębu mają istotne znaczenie w ekosystemie. Lasy Państwowe wskazują, że jarząb jest rozsiewany przy udziale zwierząt, a jego owoce są pokarmem dla ptaków.
W publikacji poświęconej jesiennym procesom w lesie wymieniono m.in. kosy, jemiołuszki, gile i kwiczoły jako ptaki korzystające z dojrzewających czerwonych owoców jarzębu. Zjadając owoce, uczestniczą jednocześnie w przemieszczaniu nasion.
„Owoce, które jesienią i w zimie przyciągają wiele gatunków ptaków” — opisują jarząb autorzy publikacji Lasów Państwowych poświęconej rodzimym krzewom i drzewom.
Czerwieniejące grona stają się przy tym bardzo dobrze widoczne na tle zielonych jeszcze liści. Taki kontrast można obserwować właśnie pod koniec lata, zanim rozpocznie się zasadnicza fala jesiennego przebarwiania koron.
Kiedy jarzębina jest naprawdę dojrzała
Sama czerwona barwa jest ważną oznaką dojrzewania, ale nie oznacza, że każdy czerwony owoc ma identyczny stopień dojrzałości. Warunki pogodowe mogą przesuwać termin osiągnięcia pełnej dojrzałości.
Oficjalne źródła podają nieco różne okresy zbioru zależnie od celu wykorzystania. Centrum Doradztwa Rolniczego wskazuje sierpień–wrzesień, natomiast Ministerstwo Rolnictwa przy opisie tradycyjnej jarzębinki podaje, że zbiór dojrzałych, czerwonych i nieuszkodzonych owoców najczęściej przypada od września do listopada i zależy od pogody.
Oznacza to, że widoczne pod koniec sierpnia czerwienienie jest naturalnym elementem fenologii jarzębu, natomiast dokładny moment zbioru zależy od lokalnych warunków i przeznaczenia owoców.
Surowych owoców nie należy traktować tak samo jak gotowych do bezpośredniego spożycia owoców deserowych. Lasy Państwowe wskazują na obecność kwasu parasorbinowego oraz tradycyjne stosowanie przemrożenia, suszenia lub blanszowania przed wykorzystaniem jarzębiny do przetworów.
Dlaczego sierpniowa jarzębina nie oznacza automatycznie wcześniejszej jesieni
Widok czerwonych owoców w drugiej połowie sierpnia łatwo potraktować jako sygnał, że jesień rozpoczęła się wyjątkowo wcześnie. Dane dotyczące biologii gatunku pokazują jednak, że jarzębina w sierpniu może znajdować się już w naturalnym okresie dojrzewania.
Jesienne starzenie liści należy analizować oddzielnie. W badaniach nad drzewami liściastymi jego termin wiązano zarówno z temperaturą, jak i fotoperiodem, a znaczenie obu bodźców zmieniało się między gatunkami i regionami.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Sinice czy zwykły zakwit glonów? Jak rozpoznać niebezpieczną wodę bez wchodzenia do jeziora
