Poza tym czy pozatym — poprawna jest wyłącznie pierwsza forma, czyli „poza tym”, zapisywana jako dwa oddzielne wyrazy. Jak informuje redakcja TopFlop, która umieściła ten przypadek w zestawieniu najczęściej popełnianych błędów językowych, formy „po za tym” i „pozatym” należą do utrwalonych pomyłek polskich internautów. Rozłączny zapis potwierdza także Wielki słownik języka polskiego PAN, w którym „poza tym” występuje jako samodzielna jednostka pełniąca funkcję dodawania kolejnej informacji do wcześniejszej wypowiedzi.
Zasada jest konkretna: w tym połączeniu występują dwa odrębne elementy — „poza” oraz „tym”. Nie tworzą one jednego wyrazu, dlatego nie należy ich łączyć. Błąd jest częsty, ponieważ w mowie wyrażenie brzmi płynnie i może być odbierane jako jedna całość. W piśmie obowiązuje jednak zapis „poza tym”. Dane z raportów o błędach językowych pokazują, że problem nie jest marginalny: w zestawieniu Nadwyraz.com za 2024 rok niepoprawne warianty „po za tym” i „pozatym” stanowiły 123 210 użyć wobec ponad 1,16 mln zapisów poprawnych.
„Poza tym” — dlaczego piszemy osobno?
Najprostszy sposób na zapamiętanie poprawnego zapisu polega na rozłożeniu wyrażenia na części. „Poza” funkcjonuje jako przyimek, natomiast „tym” jest formą zaimka „ten” lub „to”. Konstrukcja zachowuje rozdzielność także wtedy, gdy „tym” zastąpimy innym zaimkiem lub rzeczownikiem.
Porównaj:
- poza tym;
- poza mną;
- poza tobą;
- poza nami;
- poza domem;
- poza miastem.
Skoro piszemy „poza mną”, a nie „pozamną”, analogicznie zapisujemy „poza tym”, a nie „pozatym”.
To właśnie analogia z innymi konstrukcjami zawierającymi „poza” jest najprostszą metodą zapamiętania zasady.
Wielki słownik języka polskiego PAN klasyfikuje „poza tym” jako partykułę dodającą. Konstrukcja sygnalizuje, że wcześniejsza informacja nie wyczerpuje wypowiedzi i nadawca chce dołączyć kolejną. Wśród wyrażeń o podobnej funkcji słownik wymienia między innymi „ponadto”, „w dodatku”, „co więcej” i „na dodatek”.
„Poza tym” jest w WSJP PAN klasyfikowane jako „wykładnik dodawania”. (Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „poza tym”).
To tłumaczy również, dlaczego użytkownicy języka mogą mieć skłonność do zapisywania konstrukcji łącznie. Znaczeniowo „poza tym” może odpowiadać jednemu wyrazowi „ponadto”. Podobne znaczenie nie oznacza jednak identycznych zasad ortograficznych.
„Pozatym” i „po za tym” — obie formy są błędne
W praktyce występują dwa charakterystyczne błędy:
- „pozatym” — niepoprawne połączenie obu części;
- „po za tym” — niepoprawne rozdzielenie samego przyimka „poza”.
Poprawny jest zapis:
„Poza tym mam jeszcze jedno pytanie”.
Niepoprawne są:
„Pozatym mam jeszcze jedno pytanie”.
„Po za tym mam jeszcze jedno pytanie”.
Skala problemu została udokumentowana w analizach języka używanego w internecie. W raporcie Nadwyraz.com dotyczącym 2023 roku „po za tym / pozatym” zajęło szóste miejsce wśród najczęściej rejestrowanych błędów. Te same błędne warianty pojawiały się wysoko również we wcześniejszych zestawieniach.
„Poprawna odpowiedź: poza tym” — wskazywał Onet w quizie dotyczącym najczęstszych błędów językowych, zestawiając ją z formami „po za tym” i „pozatym”. (Onet Kultura, materiał dotyczący błędów językowych).
W zestawieniu za 2024 rok analizowano już nie tylko miejsce błędu w rankingu, ale również proporcję zapisów poprawnych i niepoprawnych. Dla „poza tym” zarejestrowano 1 163 343 poprawne użycia oraz 123 210 zapisów „po za tym” lub „pozatym”. Oznaczało to udział błędnych form na poziomie 9,58 proc. wszystkich przeanalizowanych przypadków tej konstrukcji.
Kiedy używamy wyrażenia „poza tym”?
„Poza tym” służy przede wszystkim do dodania kolejnej informacji. Może być bliskie znaczeniowo wyrażeniom „ponadto”, „oprócz tego” albo „w dodatku”.
Przykłady:
„Nie mam dziś czasu. Poza tym muszę jeszcze skończyć raport”.
„Samochód zużywa niewiele paliwa, a poza tym jest wygodny”.
„Nie chcę tam jechać. Poza tym zapowiadany jest deszcz”.
„Poza tym wszystko przebiegło zgodnie z planem”.
W każdym z tych zdań zapis pozostaje taki sam. Zmiana miejsca wyrażenia w zdaniu nie powoduje zmiany jego pisowni.
WSJP PAN pokazuje również autentyczne przykłady użycia zaczerpnięte z Narodowego Korpusu Języka Polskiego. Jeden z nich brzmi:
„Są one przecież ładne i eleganckie, poza tym nowe”. (Narodowy Korpus Języka Polskiego, cytat przytoczony przez WSJP PAN).
Konstrukcja zachowuje więc swoje podstawowe znaczenie: dokładamy informację do tego, co zostało już powiedziane.
Czy po „poza tym” stawia się przecinek?
To osobna pułapka. Sam fakt, że „poza tym” stoi na początku zdania, nie oznacza, że należy automatycznie postawić po nim przecinek.
Poradnia Językowa Uniwersytetu Warszawskiego omawiała tę kwestię bezpośrednio. W odpowiedzi przygotowanej przez językoznawczynię Agatę Hącię wskazano, że po wyrażeniach „dodatkowo”, „oprócz tego” oraz „poza tym” przecinka się nie stawia.
Poprawnie:
„Poza tym coraz więcej danych potwierdza tę zależność”.
Nie:
„Poza tym, coraz więcej danych potwierdza tę zależność”.
„Po dodatkowo, oprócz tego, poza tym przecinków się nie stawia”. (Agata Hącia, Poradnia Językowa Uniwersytetu Warszawskiego, odpowiedź z 23 maja 2022 roku).
Inaczej wygląda sytuacja z wyrażeniem „co więcej”. Poradnia UW wskazuje, że po nim w analogicznej konstrukcji przecinek jest wymagany:
„Co więcej, coraz więcej danych potwierdza tę zależność”.
Ta różnica jest istotna, ponieważ „co więcej” i „poza tym” mogą pełnić podobną funkcję znaczeniową, ale pod względem interpunkcji nie zachowują się identycznie.
Jak zapamiętać poprawny zapis?
Najskuteczniejszy skrót pamięciowy nie wymaga uczenia się definicji gramatycznych:
poza mną → poza tobą → poza nami → poza tym
Jeżeli nie łączymy słów w konstrukcjach „poza mną” czy „poza tobą”, nie ma również podstaw, aby tworzyć formę „pozatym”.
Można zastosować także drugie porównanie:
„Poza tym domem stoi garaż”.
Tutaj rozdzielność „poza” i „tym” jest bardzo wyraźna. W konstrukcji „Poza tym muszę zadzwonić” funkcja całego wyrażenia jest inna, ale jego zapis nadal pozostaje rozłączny.
Znaczenie może się zmieniać, pisownia nie.
Jedyna poprawna forma: „poza tym”
W standardowej polszczyźnie należy pisać wyłącznie „poza tym”. Forma „pozatym” jest błędna, podobnie jak zapis „po za tym”. Potwierdzają to zarówno dane słownikowe WSJP PAN, materiały Poradni Językowej Uniwersytetu Warszawskiego, jak i analizy rzeczywistych błędów występujących w polskim internecie.
Do zapamiętania wystarczą trzy reguły:
- zawsze „poza tym” — dwa wyrazy;
- nigdy „pozatym” ani „po za tym”;
- na początku zwykłego zdania po „poza tym” nie stawiamy przecinka tylko dlatego, że wyrażenie otwiera wypowiedź.
Najprostszy test brzmi: skoro poprawne jest „poza mną”, poprawne musi być również „poza tym”.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Sinice czy zwykły zakwit glonów? Jak rozpoznać niebezpieczną wodę bez wchodzenia do jeziora
