EMBL w Polsce: czym jest laboratorium i co jego ośrodek oznaczałby dla badań komórek, genów i tkanek

EMBL w Polsce jest obecnie przedmiotem konkretnych rozmów pomiędzy polskim środowiskiem naukowym a osobami związanymi z Europejskim Laboratorium Biologii Molekularnej. 7 i 8 września 2026 roku Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie organizuje spotkanie „EMBL in Poland”. Jeszcze przed wydarzeniem dyrektorka Instytutu prof. Agnieszka Dobrzyń oraz wiceminister nauki Andrzej Szeptycki publicznie wskazali możliwość utworzenia w Polsce przyszłego ośrodka EMBL. Nie jest to jednak informacja o zatwierdzonej budowie nowej placówki: EMBL nadal oficjalnie działa w sześciu europejskich lokalizacjach, a decyzja o siódmym ośrodku w Polsce nie została ogłoszona – informuje redakcja TopFlop.

Znaczenie takiej inwestycji wykraczałoby daleko poza utworzenie kolejnego instytutu badawczego. EMBL prowadzi badania od poziomu pojedynczych cząsteczek DNA i RNA, przez białka i pojedyncze komórki, aż po organizację tkanek, organoidy i całe systemy biologiczne. Łączy eksperymenty laboratoryjne z mikroskopią, genomiką pojedynczych komórek, analizą przestrzenną tkanek, modelowaniem komputerowym i sztuczną inteligencją. Dla Polski potencjalny ośrodek mógłby więc oznaczać nie tylko nowe laboratoria, ale również bezpośredni dostęp do międzynarodowych zespołów, specjalistycznej infrastruktury i technologii wykorzystywanych w europejskich naukach o życiu. Dokładna specjalizacja ewentualnego polskiego centrum nie została jednak dotąd określona.

Czym jest EMBL i dlaczego nie należy traktować go jak zwykłego instytutu?

European Molecular Biology Laboratory, czyli Europejskie Laboratorium Biologii Molekularnej, jest międzyrządową organizacją naukową prowadzącą badania biologiczne i rozwijającą technologie dostępne także dla naukowców spoza własnych zespołów. EMBL nie znajduje się w jednym kampusie. Jego grupy badawcze są rozmieszczone w sześciu lokalizacjach: Heidelbergu, Hamburgu, Grenoble, Barcelonie, Rzymie oraz Hinxton w Wielkiej Brytanii, gdzie działa EMBL-EBI zajmujące się bioinformatyką.

Organizacja dzieli swoje zespoły na dziewięć jednostek badawczych obejmujących m.in. biologię komórki, genomikę, biologię rozwoju, epigenetykę, neurobiologię, bioinformatykę, biologię systemową oraz biologię strukturalną. Dzięki temu jeden problem może być analizowany jednocześnie na poziomie genu, białka, komórki i tkanki.

Polska nie jest obserwatorem EMBL, lecz pełnoprawnym członkiem organizacji. Najpierw, w październiku 2014 roku, uzyskała status państwa członkowskiego perspektywicznego, a 5 lutego 2019 roku stała się 26. pełnym członkiem. Dało to Polsce prawo reprezentacji w EMBL Council oraz dostęp do infrastruktury, usług naukowych i programów szkoleniowych organizacji. Polski naukowiec nie musi więc czekać na ewentualny ośrodek w Warszawie, aby korzystać z części możliwości EMBL — mechanizmy współpracy funkcjonują już dziś.

„We are interested in deepening our cooperation with EMBL, including in a more formal way, and in particular through the establishment of an EMBL site in Poland” — powiedział wiceminister nauki Andrzej Szeptycki przed spotkaniem „EMBL in Poland” we wrześniu 2026 roku.

Skala EMBL pokazuje, dlaczego fizyczna placówka tej organizacji oznaczałaby dla Polski coś więcej niż finansowanie kilku nowych grantów. W 2025 roku EMBL wykazywał 1990 etatów w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Z tej liczby 793 FTE przypadały na badania, 505 na usługi naukowe, a 252 na wsparcie naukowe i techniczne. Całkowite przychody organizacji wyniosły w tym samym roku 373,6 mln euro. Państwa członkowskie pozostają głównym źródłem finansowania, ale organizacja korzysta również z grantów zewnętrznych i innych wpływów.

Jak EMBL bada komórki?

Jednym z podstawowych obszarów jest badanie komórek, prowadzone szczególnie intensywnie w Cell Biology and Biophysics Unit w Heidelbergu. Jednostka łączy biologię z fizyką, chemią, inżynierią i metodami ilościowymi. Naukowcy nie traktują komórki jako nieruchomego zestawu organelli, lecz jako system, którego elementy bez przerwy zmieniają położenie, oddziałują ze sobą i reagują na środowisko. Analizowane są m.in. sygnalizacja komórkowa, transport błonowy, cytoszkielet, migracja komórek, ekspresja genów i podział komórki. EMBL podkreśla przy tym, że procesów tych nie można już badać w izolacji, ponieważ zachodzą jednocześnie i wpływają na siebie.

Dla zrozumienia skali takich badań warto zacząć od poziomu podstawowego. Klasyczną budowę jądra, mitochondriów, błon komórkowych i pozostałych organelli opisuje materiał o budowie komórki roślinnej i zwierzęcej. W laboratoriach EMBL badacze idą jednak znacznie dalej: obserwują, jak poszczególne struktury zmieniają się w czasie, jak białka przemieszczają się w komórce, gdzie znajdują się określone cząsteczki oraz co dzieje się po zaburzeniu konkretnego genu.

Podział komórki jest dobrym przykładem problemu wymagającego połączenia kilku dziedzin. DNA musi zostać prawidłowo skopiowane, chromosomy uporządkowane, a następnie rozdzielone do komórek potomnych. Równocześnie przebudowuje się cytoszkielet, reorganizowane są struktury jądrowe, a komórka kontroluje poprawność całego procesu. Podstawowe różnice pomiędzy tymi mechanizmami można prześledzić również w materiale jak przebiegają mitoza i mejoza, gdzie opisano m.in. replikację DNA, rozdział chromosomów i liczbę chromatyd.

Od zwykłego obrazu do mapy procesów wewnątrz komórki

Nowoczesna mikroskopia nie ogranicza się do fotografowania preparatu. Badacze wykorzystują metody pozwalające obserwować pojedyncze struktury w żywych komórkach, śledzić ich ruch oraz łączyć obrazy z informacją molekularną. EMBL rozwija technologie obrazowania właśnie dlatego, że wiele procesów biologicznych ma jednocześnie wymiar przestrzenny i czasowy. To, gdzie w komórce znajduje się białko, może być równie istotne jak to, ile tego białka powstało.

Przykładem jest analiza cytoszkieletu, transportu wewnątrzkomórkowego lub zmian zachodzących podczas podziału. Naukowcy mogą zestawiać obraz komórki z informacją o ekspresji genów czy składzie białkowym. W efekcie zamiast pojedynczego zdjęcia otrzymują wielowarstwowy opis stanu biologicznego.

To właśnie integracja mikroskopii, genomiki i obliczeń jest jedną z charakterystycznych cech badań prowadzonych w EMBL.

Co dokładnie EMBL bada w DNA, RNA i genach?

Badania genów w EMBL koncentrują się nie tylko na pytaniu, jaka jest sekwencja DNA. Genome Biology Unit w Heidelbergu analizuje, w jaki sposób informacja zawarta w DNA, RNA, białkach i metabolitach jest przechowywana, regulowana i zmieniana podczas przechodzenia komórek pomiędzy różnymi stanami. Badacze sprawdzają również, w jaki sposób różnice molekularne prowadzą do różnic fenotypowych, w tym do chorób. Szczególne znaczenie mają regulacja ekspresji genów, chromatyna, przetwarzanie RNA oraz funkcja białek.

EMBL rozwija i wykorzystuje między innymi:

• genomikę pojedynczych komórek;
• spatial omics, czyli analizę molekularną z zachowaniem informacji o lokalizacji komórki;
• proteomikę;
• genetyczne perturbacje badanych układów;
• analizę DNA i RNA;
• integrację danych pochodzących z wielu poziomów biologicznych;
• modelowanie matematyczne;
• metody statystyczne;
• uczenie maszynowe i inne rozwiązania AI.

Kluczowe jest połączenie eksperymentu laboratoryjnego z obliczeniami. Sekwencjonowanie DNA lub pomiar aktywności tysięcy genów generuje ogromną ilość informacji, ale dopiero ich analiza pozwala ustalić, które zmiany mają znaczenie biologiczne. Genome Biology Unit podkreśla integrację eksperymentów „wet lab” z biologią obliczeniową oraz możliwość analizowania procesów od pojedynczej cząsteczki i komórki aż do bardziej złożonych układów.

W praktyce można więc pobrać tysiące komórek z jednej tkanki i sprawdzić, które geny są aktywne w każdej z nich osobno. Następnie algorytmy pozwalają pogrupować komórki, wykryć rzadkie populacje i odtworzyć zmiany zachodzące w rozwoju albo chorobie.

To zasadnicza różnica wobec starszych metod, w których materiał z wielu komórek analizowano łącznie i otrzymywano jedynie średni wynik.

Jak badania przechodzą od pojedynczej komórki do całej tkanki?

Kolejny poziom stanowi badanie tkanek, którym szczególnie zajmuje się Tissue Biology and Disease Modelling Unit w EMBL Barcelona. Tam punktem wyjścia jest pytanie, w jaki sposób tysiące lub miliony komórek tworzą uporządkowane tkanki i organy. Badacze analizują oddziaływania chemiczne, fizyczne i dynamiczne pomiędzy różnymi typami komórek. Sprawdzają także, dlaczego proces prawidłowego tworzenia tkanki czasem się zaburza oraz jak wpływają na niego mutacje genetyczne.

EMBL Barcelona wykorzystuje m.in. inżynierię tkankową, wielokomórkowe metody omiczne, obrazowanie trójwymiarowe, modelowanie komputerowe i syntetyczne obwody genowe. Obecne kierunki badań obejmują organoidy embrionalne, rozwój narządów, modele naczyń krwionośnych oraz modele chorób.

Organoidy są szczególnie użyteczne, ponieważ tworzy się je z komórek zdolnych do samoorganizacji w przestrzenne struktury przypominające wybrane elementy narządów. Nie są pełnymi ludzkimi organami, ale mogą odwzorowywać część procesów zachodzących podczas rozwoju albo choroby.

EMBL wykorzystuje takie modele m.in. do badania nowotworów oraz reakcji komórek na leki. Organizacja opisuje również modele wykorzystujące specjalnie zaprojektowane rusztowania komórkowe oraz układy służące do badania chorób naczyń i malarii.

Poziom biologiczny	Co można badać	Przykładowe metody stosowane w EMBL
DNA i gen	mutacje, ekspresję, regulację genomu	genomika, perturbacje genetyczne
RNA	aktywność genów i przetwarzanie RNA	sekwencjonowanie, single-cell omics
Białko	strukturę, funkcję i lokalizację	proteomika, obrazowanie
Komórka	podział, migrację, sygnalizację	mikroskopia, biofizyka
Tkanka	relacje pomiędzy komórkami	spatial omics, obrazowanie 3D
Organoid	rozwój i mechanizmy chorób	hodowle 3D, inżynieria tkankowa
System biologiczny	zależności pomiędzy wieloma poziomami	modelowanie, statystyka, AI

Dlaczego właśnie teraz mówi się o EMBL w Polsce?

Bezpośrednim powodem jest spotkanie „EMBL in Poland” organizowane 7–8 września 2026 roku w Instytucie Nenckiego w Warszawie. Według informacji opublikowanych przez Instytut wydarzenie ma połączyć środowisko naukowców związanych z EMBL z badaczami pracującymi w Polsce. Program jest częścią szerszego procesu rozwijania kontaktów pomiędzy Instytutem Nenckiego, EMBL i polskimi naukami biologicznymi.

Współpraca ma już formalne zaplecze. Program EMERALD — European Molecular Biology Laboratory and Nencki Research Alliance for Life Discoveries — jest realizowany przez Instytut Nenckiego na zlecenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Jego celem jest wzmacnianie współpracy EMBL z polskim środowiskiem nauk biologicznych. Program finansuje m.in. krótkie pobyty polskich naukowców w placówkach EMBL, wizyty badaczy EMBL w Polsce oraz udział w wybranych wydarzeniach naukowych.

W dokumentacji programu znajduje się jeszcze ważniejszy szczegół. Oficjalny komunikat Instytutu Nenckiego z października 2025 roku opisuje zadanie ministerialne jako zwiększanie polskiej obecności w EMBL i EMBC, w szczególności poprzez dążenie do utworzenia nowej filii EMBL w Polsce przy Instytucie Nenckiego PAN. Oznacza to, że rozmowa o polskiej placówce nie pojawiła się dopiero przy okazji wydarzenia we wrześniu 2026 roku.

„Polska zyskuje dziś rolę lidera nauk biologicznych w rejonie Europy Środkowo-Wschodniej. Biorąc pod uwagę, że współfinansuje całą strukturę EMBL, ma wszelkie argumenty, by być brana pod uwagę jako lokalizacja kolejnego ośrodka tej organizacji” — powiedziała prof. Agnieszka Dobrzyń, dyrektor Instytutu Nenckiego PAN.

Czy decyzja o budowie ośrodka EMBL w Polsce już zapadła?

Nie. To jedna z najważniejszych informacji, którą należy oddzielić od deklaracji politycznych i naukowych. Oficjalny wykaz EMBL nadal obejmuje sześć lokalizacji, a organizacja nie ogłosiła uruchomienia siódmego centrum w Polsce. Istnieje natomiast finansowany przez ministerstwo proces pogłębiania współpracy oraz jednoznacznie wyrażone zainteresowanie polskiej strony powstaniem takiej placówki.

Nie podano również budżetu, terminu rozpoczęcia budowy, daty uruchomienia ani docelowej liczby pracowników przyszłego centrum. Nie jest oficjalnie znany jego profil naukowy.

Dlatego nie można dziś wiarygodnie napisać, że polski ośrodek będzie specjalizował się np. wyłącznie w genomice, organoidach, neurobiologii czy mikroskopii.

Można natomiast analizować, jakie możliwości daje model EMBL i jakie obszary badań istnieją już w całej organizacji.

Co ośrodek EMBL mógłby realnie zmienić w polskiej biologii?

Pierwszym efektem mogłoby być zwiększenie dostępu do specjalistycznej infrastruktury. Obecnie polscy naukowcy jako przedstawiciele państwa członkowskiego mogą korzystać z usług i zaplecza EMBL, ale część współpracy wymaga podróży do innych państw. Program EMERALD finansuje nawet krótkoterminowe wizyty w laboratoriach i core facilities EMBL. W regulaminie programu na 2026 rok przewidziano do 1500 euro wsparcia dla naukowców afiliowanych przy polskich instytucjach na takie wyjazdy.

Drugim skutkiem byłoby potencjalne przyciąganie międzynarodowych zespołów. EMBL jest strukturą ponadnarodową, a nie jednostką należącą wyłącznie do systemu naukowego państwa gospodarza. Fizyczna lokalizacja w Polsce mogłaby zwiększać liczbę naukowców przyjeżdżających tutaj na dłuższe projekty, szkolenia i współpracę.

Trzeci obszar to infrastruktura wspólna.

Zaawansowany mikroskop, platforma genomowa czy system analizy pojedynczych komórek mogą wymagać nie tylko kosztownego zakupu, ale również wyspecjalizowanej obsługi, procedur kontroli jakości i regularnego serwisu.

Model dużego core facility pozwala jednej platformie obsługiwać wiele zespołów zamiast powielać kosztowną aparaturę w każdej instytucji.

Czwarty element to szkolenie kadr. Członkostwo Polski już daje młodym naukowcom możliwości udziału w programach EMBL, ale placówka zlokalizowana w kraju mogłaby zwiększyć codzienny kontakt doktorantów, postdoków, biologów obliczeniowych, techników laboratoryjnych i inżynierów z międzynarodową infrastrukturą.

Piątym skutkiem byłoby znaczenie regionalne. Obecna mapa EMBL nie obejmuje fizycznego ośrodka w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska filia byłaby więc pierwszą lokalizacją tego typu w tej części Europy, jeśli zostałaby zatwierdzona.

Jak wyglądałby naukowy łańcuch od genu do choroby?

Największą wartością takiej infrastruktury jest możliwość połączenia wielu poziomów analizy w jednym projekcie. Badanie może rozpocząć się od wykrycia wariantu DNA. Następnie naukowcy sprawdzają, czy wpływa on na ekspresję RNA albo budowę białka. Kolejnym etapem może być obserwacja zachowania pojedynczych komórek. Jeśli efekt jest istotny, analizuje się organizację tkanki lub buduje odpowiedni model organoidowy.

Przykładowy ciąg wygląda więc tak:

1. identyfikacja zmiany genetycznej;
2. analiza ekspresji genu;
3. pomiar RNA i białek;
4. obserwacja komórek pod mikroskopem;
5. analiza pojedynczych komórek;
6. sprawdzenie ich położenia w tkance;
7. budowa modelu organoidowego;
8. porównanie zdrowego i zmienionego układu;
9. analiza danych bioinformatycznych;
10. stworzenie modelu mechanizmu biologicznego.

Nie oznacza to automatycznego opracowania nowego leku. EMBL jest przede wszystkim organizacją prowadzącą badania podstawowe i rozwijającą metody badawcze. Wiedza uzyskana na tym etapie może jednak stać się podstawą dalszych badań biomedycznych.

Jak duża jest dziś współpraca Polski z EMBL?

Polskie instytucje nie zaczynają od zera. Pełne członkostwo trwa od 2019 roku, a współpraca z Instytutem Nenckiego była rozwijana już wcześniej. EMERALD tworzy dodatkowy mechanizm finansowania kontaktów pomiędzy laboratoriami. Na 2026 rok program umożliwia m.in. wyjazdy polskich naukowców, przyjazdy badaczy EMBL oraz wsparcie konferencji organizowanych w Polsce.

Program przewiduje do 1500 euro wsparcia na część krótkoterminowych wizyt. W przypadku konferencji z udziałem naukowców EMBL oficjalna strona EMERALD wskazuje możliwość uzyskania nawet do 50 tys. zł finansowania.

To pokazuje różnicę pomiędzy obecnym etapem a hipotetyczną lokalizacją EMBL w Polsce.

Dzisiaj system wspiera przede wszystkim przepływ ludzi, wiedzy i projektów między Polską a istniejącymi ośrodkami.

Powstanie fizycznej placówki oznaczałoby trwałe umieszczenie części infrastruktury i zespołów organizacji w Polsce.

„The Nencki Institute has been developing its cooperation with EMBL for years, and this sets us apart from other Polish research institutions” — podkreśliła prof. Agnieszka Dobrzyń przy okazji spotkania „EMBL in Poland”.

Najważniejsze fakty o EMBL w Polsce

Pytanie	Potwierdzony stan na 8 września 2026
Czy Polska należy do EMBL?	Tak
Od kiedy jest pełnym członkiem?	Od lutego 2019 r.
Czy EMBL ma już ośrodek w Polsce?	Nie
Ile lokalizacji ma obecnie EMBL?	Sześć
Czy Polska chce utworzenia ośrodka?	Tak, zainteresowanie zostało oficjalnie zadeklarowane
Czy powstanie placówki zatwierdzono?	Brak ogłoszonej decyzji
Czy znamy specjalizację przyszłego ośrodka?	Nie
Czy istnieje program współpracy z EMBL?	Tak, EMERALD
Kto prowadzi EMERALD?	Instytut Nenckiego PAN
Czy program jest finansowany publicznie?	Tak, przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza skrót EMBL?

EMBL oznacza European Molecular Biology Laboratory, czyli Europejskie Laboratorium Biologii Molekularnej. Jest to międzyrządowa europejska organizacja naukowa prowadząca badania i rozwijająca infrastrukturę dla nauk biologicznych.

Czy EMBL znajduje się już w Polsce?

Nie. Polska jest pełnoprawnym członkiem organizacji, ale oficjalna sieć EMBL nadal obejmuje sześć lokalizacji poza Polską. Trwają działania mające pogłębić współpracę i polska strona publicznie popiera utworzenie ośrodka w kraju.

Czy decyzja o nowym ośrodku została podjęta?

Nie ma oficjalnego komunikatu potwierdzającego utworzenie nowej lokalizacji EMBL w Polsce. Istnieje natomiast ministerialnie finansowany program EMERALD oraz oficjalnie deklarowany cel zwiększania obecności Polski w strukturach EMBL.

Jakie badania komórek prowadzi EMBL?

EMBL bada m.in. organizację komórek, cytoszkielet, transport błonowy, migrację, ekspresję genów i podziały komórkowe. W badaniach łączone są biologia molekularna, fizyka, mikroskopia oraz metody obliczeniowe.

Czy EMBL bada geny i DNA?

Tak. Genome Biology Unit analizuje DNA, RNA, białka i metabolity oraz relacje między regulacją genomu a obserwowanymi cechami komórek i organizmów. Wykorzystuje m.in. genomikę pojedynczych komórek, spatial omics, proteomikę, modelowanie i AI.

Czy EMBL prowadzi badania tkanek i organoidów?

Tak. Tissue Biology and Disease Modelling Unit w Barcelonie bada samoorganizację komórek, rozwój tkanek i narządów, organoidy, modele naczyń krwionośnych oraz mechanizmy chorób.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Trzy fazy nadprzewodzące w K2Cr3As3: materiał może pomóc w budowie stabilniejszych komputerów kwantowych