Jak zabezpieczyć rysunek węglem, żeby się nie rozmazywał — to problem wynikający bezpośrednio z właściwości tego medium. Węgiel należy do materiałów sypkich i kruchych, które tylko słabo wiążą się z powierzchnią papieru. Jak informuje redakcja TopFlop, samo zastosowanie fiksatywy nie gwarantuje pełnego zabezpieczenia pracy. Zbyt intensywny natrysk może zmienić wygląd powierzchni, a nieprawidłowe przechowywanie nadal może prowadzić do ścierania pigmentu.
Fiksatywa pozostaje jednym z podstawowych środków stosowanych przy rysunkach wykonanych węglem, kredą czy miękkim ołówkiem, ale producenci zalecają nakładanie jej cienkimi, kolejnymi warstwami. Istotne jest również to, że konserwatorzy dzieł na papierze nie traktują chemicznego utrwalenia jako jedynej metody ochrony.
Prawidłowa oprawa, brak bezpośredniego kontaktu powierzchni rysunku z osłoną oraz ostrożne przechowywanie mają równie duże znaczenie.
Dlaczego rysunek węglem tak łatwo się rozmazuje
Canadian Conservation Institute zalicza węgiel, pastel, kredę i miękki grafit do tzw. friable media, czyli materiałów, których cząsteczki są słabo związane z podłożem. W praktyce oznacza to, że nawet lekki dotyk, przesuwanie kartki po innej powierzchni albo kontakt z szybą czy folią może powodować ścieranie materiału.
Instytut zwraca uwagę, że w przypadku takich technik spoiwa jest niewiele albo nie ma go praktycznie wcale. Przyczepność pigmentu do papieru pozostaje więc ograniczona. Skutkiem może być nie tylko zwykłe rozmazanie linii, ale również rzeczywista utrata fragmentów rysunku.
„Avoid direct contact with all friable media” — zaleca Canadian Conservation Institute w wytycznych dotyczących ochrony dzieł na papierze.
Problem nasila się przy rysunkach wykonanych miękkim węglem, gdy na powierzchni pozostaje gruba warstwa cząstek. Charakterystyczne głębokie czernie i miękkie przejścia tonalne powstają właśnie dzięki temu, że znaczna ilość materiału pozostaje na strukturze papieru.
To, co daje węglowi charakterystyczną miękkość i matową głębię, jednocześnie sprawia, że gotowa praca pozostaje podatna na uszkodzenia mechaniczne.
Fiksatywa działa, ale trzeba nakładać ją cienkimi warstwami
Profesjonalne fiksatywy to preparaty tworzące na powierzchni bardzo cienką warstwę substancji wiążącej. Sennelier wyjaśnia, że środki tego rodzaju są zazwyczaj oparte na żywicach rozpuszczonych w alkoholu i mają zwiększać przyczepność materiału rysunkowego do podłoża. Producent zaleca aplikowanie ich kolejno w cienkich warstwach.
Podobne zalecenia publikuje Lascaux. Producent swojej fiksatywy do węgla, pasteli i innych technik na papierze wskazuje jednoznacznie:
„Apply multiple thin layers, let dry thoroughly” — podaje Lascaux w instrukcji stosowania fiksatywy.
Z punktu widzenia praktycznego oznacza to, że nie należy próbować utrwalić całego rysunku jednym mocnym natryskiem.
Najbezpieczniejszy schemat pracy wynikający z instrukcji producentów obejmuje:
- wykonanie próbnego natrysku na osobnym fragmencie papieru lub próbce wykonanej tym samym węglem;
- nakładanie kolejnych bardzo cienkich warstw zamiast jednej obfitej;
- pozostawienie każdej warstwy do pełnego wyschnięcia zgodnie z instrukcją konkretnego produktu.
Nie istnieje jedna uniwersalna liczba warstw odpowiednia dla każdego produktu. Skład fiksatyw jest różny. Sennelier oferuje na przykład preparat Delacroix zawierający bezbarwną, nieżółknącą żywicę syntetyczną i alkohol, przeznaczony specjalnie do ołówka oraz węgla. Firma podkreśla, że preparat ma wysoką zawartość żywicy i nie zaleca jego stosowania do miękkich pasteli.
To istotna różnica: określenie „fiksatywa” nie oznacza, że każdy produkt nadaje się w identyczny sposób do każdego materiału.
Czy fiksatywa może zepsuć rysunek
Może zmienić wygląd pracy, zwłaszcza jeżeli zostanie użyta w nadmiarze albo niezgodnie z instrukcją. Dlatego producenci profesjonalnych preparatów kładą nacisk na cienkie warstwy oraz dobór środka do konkretnego medium.
W praktyce największe znaczenie mają trzy elementy:
- ilość naniesionego preparatu;
- skład konkretnej fiksatywy;
- charakter papieru i ilość węgla znajdującego się na jego powierzchni.
Fiksatywa wnika pomiędzy cząsteczki materiału rysunkowego i zmienia sposób, w jaki światło odbija się od powierzchni. Przy zbyt dużej ilości preparatu może zmienić się optyczna głębia czerni, kontrast albo charakter matowej powierzchni.
Nie można jednak przypisać takiego efektu wszystkim produktom. Lascaux deklaruje w przypadku swojego preparatu, że środek jest bezbarwny, nieżółknący i nie powinien wpływać na kolor ani wygląd pracy. Producent jednocześnie zastrzega, że preparat ma niską zawartość spoiwa i nie zapewnia pełnej odporności na rozmazywanie.
To szczególnie ważna informacja dla osób, które zakładają, że po spryskaniu węgiel można bezpiecznie dotykać.
Lascaux określa swój preparat wprost jako „not smudge-proof”, czyli niegwarantujący całkowitej odporności na rozmazywanie.
Fiksatywa ogranicza przemieszczanie się cząstek, ale nie zmienia rysunku w powierzchnię odporną na tarcie.
Fiksatywa „workable” i końcowa to nie zawsze to samo
Na rynku występują również preparaty określane jako workable fixative. Ich zadaniem jest częściowe ustabilizowanie warstwy, aby artysta mógł kontynuować rysowanie.
Krylon opisuje swój Workable Fixatif jako przezroczystą powłokę chroniącą między innymi węgiel, pastel, kredę i ołówek przed rozmazywaniem. Producent podaje jednocześnie, że po naniesieniu preparatu można nadal pracować na powierzchni, a nawet używać gumki.
Winsor & Newton wskazuje natomiast, że Professional Fixative Spray może być stosowany zarówno do ochrony gotowych rysunków węglem i pastelami, jak i do utrwalania pośrednich warstw podczas pracy. Preparat jest określany jako bezbarwny i odporny na żółknięcie.
Dlatego przed użyciem trzeba sprawdzić etykietę konkretnego produktu, a nie kierować się wyłącznie słowem „fixative” na opakowaniu.
Sama fiksatywa nie zastępuje prawidłowej oprawy
Zalecenia konserwatorskie są w tej kwestii jednoznaczne. Canadian Conservation Institute rekomenduje, aby rysunki wykonane pastelami, kredą lub węglem, jeżeli znajdują się w dobrym stanie, były odpowiednio oprawione i zabezpieczone.
Szczególne znaczenie ma zachowanie odstępu pomiędzy powierzchnią rysunku a szybą. Jeśli węgiel dotknie przeszklenia, może dojść do przeniesienia cząstek materiału.
CCI ostrzega również przed stosowaniem zwykłych koszulek i folii z tworzywa sztucznego bezpośrednio przy takich rysunkach. Folia poliestrowa może gromadzić ładunek elektrostatyczny, który jest w stanie przyciągać luźne cząsteczki węgla lub pastelu.
To oznacza, że wsunięcie nieoprawionego rysunku w przezroczystą plastikową koszulkę może być gorszym rozwiązaniem niż przechowywanie go w odpowiedniej teczce konserwatorskiej.
CCI zaleca również materiały bezkwasowe oraz takie przechowywanie, które ogranicza tarcie, nacisk i przesuwanie się arkusza.
Jak przechowywać rysunek węglem po utrwaleniu
Nawet po zastosowaniu fiksatywy powierzchnia rysunku powinna być traktowana jako podatna na uszkodzenia. Szczególnie niebezpieczne pozostają tarcie, przesuwanie innych kartek po powierzchni, nacisk oraz niewłaściwa oprawa.
Jeżeli praca nie jest od razu wieszana, konserwatorzy zalecają przechowywanie jej poziomo w odpowiednim zabezpieczeniu. CCI wskazuje na bezkwasowe materiały archiwalne i pudełka przeznaczone do przechowywania prac na papierze.
W przypadku oprawy należy unikać sytuacji, w której szyba leży bezpośrednio na rysunku. Canadian Conservation Institute wskazuje, że w pracach z kruchym medium kontakt z przeszkleniem może prowadzić do przeniesienia pigmentu lub częściowego przywarcia materiału do powierzchni osłony.
Najbezpieczniejsza praktyka sprowadza się więc do połączenia kilku metod: ostrożnego utrwalenia odpowiednią fiksatywą, jeśli jest potrzebna, ograniczenia dotykania powierzchni oraz prawidłowej oprawy lub przechowywania.
Czego nie robić z gotowym rysunkiem węglem
Najczęstsze ryzyko nie wynika wyłącznie z braku fiksatywy, ale z późniejszego obchodzenia się z pracą.
Nie należy:
- pocierać powierzchni ani sprawdzać palcem, czy węgiel został już „dobrze utrwalony”;
- wkładać rysunku bezpośrednio do plastikowej koszulki, która może wytworzyć ładunek elektrostatyczny;
- dociskać powierzchni rysunku szybą lub inną kartką;
- aplikować grubej warstwy przypadkowego lakieru zamiast preparatu przeznaczonego do technik rysunkowych.
W przypadku prac wartościowych, zabytkowych albo wykonanych na nietypowym papierze CCI zaleca konsultację z konserwatorem papieru przed wykonywaniem zabiegów, które mogą trwale zmienić obiekt.
Ostatecznie fiksatywa do węgla jest narzędziem ograniczającym ryzyko rozmazania, ale jej działanie zależy od składu preparatu i sposobu aplikacji. Cienkie warstwy oraz pełne wyschnięcie są powtarzającym się zaleceniem producentów. Równocześnie nawet utrwalony rysunek wymaga ochrony przed tarciem i bezpośrednim kontaktem z szybą lub folią.
W przypadku rysunku, na którym kluczowe są bardzo delikatne półtony, głęboka matowa czerń albo duża ilość luźnego węgla, próbę fiksatywy najlepiej wykonać wcześniej na osobnym fragmencie tego samego papieru.
Po naniesieniu preparatu na oryginał efekt może być już nieodwracalny.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dlaczego kaloryfer stuka i trzaska po włączeniu ogrzewania? Metal naprawdę zmienia rozmiar
