Nowe zasady ortografii 2026: 7 zapisów, które Polacy jesienią wciąż mylą

Nowe zasady ortografii 2026 obowiązują w Polsce od 1 stycznia 2026 roku, ale początek nowego roku szkolnego ponownie ujawnił, jak łatwo mieszać dawną normę z aktualnymi regułami. Jak informuje redakcja TopFlop, najwięcej pomyłek dotyczy wielkich liter w nazwach mieszkańców, zapisu „nie” z imiesłowami i przymiotnikami, cząstek „-bym” i „-by”, członu „pół-”, prefiksów oraz nazw konkretnych egzemplarzy produktów. Zmiany nie są projektem ani zaleceniem na przyszłość: od dziewięciu miesięcy stanowią obowiązującą normę ortograficzną.

Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN przyjęła reformę po kilkuletnich pracach, a jej podstawowe założenie było praktyczne: usunąć wyjątki i rozróżnienia wymagające od piszącego skomplikowanej analizy znaczenia. Reforma nie zmieniła podstawowych zasad dotyczących „ó”, „u”, „rz”, „ż”, „ch” czy „h”. Objęła przede wszystkim pisownię łączną i rozdzielną, wielką oraz małą literę i kilka grup konstrukcji, w których wcześniejsze przepisy były szczególnie niejednolite.

Co naprawdę zmieniło się od 1 stycznia 2026 roku

Najważniejszy fakt jest prosty: od 1 stycznia dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” jest podstawowym obowiązującym źródłem normy ortograficznej przygotowanym przez Radę Języka Polskiego. Starsze uchwały ortograficzne Rady z lat 1997–2008 utraciły moc w zakresie objętym nową kodyfikacją. Nie oznacza to jednak, że cały język polski został napisany od nowa. Zmieniono przede wszystkim zasady konwencjonalne, czyli takie, które można było uprościć bez ingerowania w historyczne podstawy polskiej pisowni.

Jesienią 2026 roku problemem staje się przede wszystkim pamięć wzrokowa. Osoba, która przez kilkanaście lub kilkadziesiąt lat pisała „warszawianin”, „nie zrobiony” w pewnych konstrukcjach albo „czyby”, może automatycznie wracać do dawnego zapisu. W szkole pojawia się dodatkowe zderzenie: uczniowie korzystają z nowych materiałów, ale w domowych bibliotekach nadal funkcjonują podręczniki i poradniki przygotowane według starszej normy.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podkreślało, że reforma ma przede wszystkim ograniczyć liczbę najczęstszych błędów i uczynić normę bardziej spójną.

„Wiele obowiązujących dotychczas zasad było martwych, a ortografia musi być powszechna, zautomatyzowana i zrozumiała dla użytkowników” — mówiła prof. Katarzyna Kłosińska podczas konferencji w Ministerstwie Nauki 16 stycznia 2026 roku.

Najłatwiej zobaczyć skalę zmian na konkretnych przykładach:

Obszar	Dawny zapis spotykany przed reformą	Norma obowiązująca w 2026 r.
mieszkaniec miasta	warszawianin	Warszawianin
konkretny egzemplarz samochodu	ford	Ford
„by” po spójniku	czyby	czy by
„nie” + imiesłów odmienny	możliwy zapis rozdzielny w części kontekstów	zapis łączny
człon „pół”	część konstrukcji rozdzielnie	np. półserio, półżartem
przymiotnik od nazwiska na „-owski”	możliwe rozróżnienia znaczeniowe	mała litera
„niby-”, „quasi-” + mała litera	różne praktyki	zasadniczo zapis łączny

Warto przy tym odróżnić reformę od błędów, których nowe przepisy w ogóle nie zalegalizowały. „Napewno” nadal jest błędem, a poprawna forma pozostaje „na pewno”; podobnie „wogóle” nie stało się wariantem słowa „w ogóle”. Praktyczne omówienie pierwszego przypadku znajduje się w materiale „na pewno” czy „napewno” — zasada i przykłady, a drugiego w poradniku „w ogóle” czy „wogóle” — poprawna pisownia.

1. Warszawianin, Krakowianin i Mokotowianin — teraz wielką literą

Jedną z najbardziej widocznych zmian jest wielka litera w nazwach mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi. Do końca 2025 roku normą było rozróżnienie między nazwami mieszkańców państw i regionów, zapisywanymi wielką literą, a mieszkańcami miejscowości, których nazwy zaczynały się małą literą. Od 1 stycznia 2026 roku RJP ujednoliciła tę kategorię. Poprawnie zapisujemy więc Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin czy Chochołowianin.

Nie należy przenosić tej reguły automatycznie na każdy wyraz utworzony od nazwy geograficznej. Reforma dotyczy nazw mieszkańców, a nie wszystkich przymiotników związanych z miejscem. Nadal napiszemy więc „warszawska ulica”, „krakowski rynek” czy „poznańska restauracja”, gdy mamy zwykłe przymiotniki.

Przykłady poprawnego zapisu:

• Warszawianin przyjechał do Gdańska.
• Poznanianka rozpoczęła studia w Krakowie.
• Mokotowianin opisał problemy swojej dzielnicy.
• Nowohucianka uczestniczyła w spotkaniu mieszkańców.
• Zgierzanin wygrał lokalny konkurs.

Osobną grupą pozostają nieoficjalne nazwy etniczne. W ich przypadku Rada dopuściła wariantywność wielkiej i małej litery w określonych przykładach. Nie jest więc prawdą, że od 2026 roku każda nazwa dotycząca pochodzenia człowieka bez wyjątku musi zaczynać się wielką literą.

2. Ford, Mercedes i inne produkty — nazwa egzemplarza także wielką literą

Druga reguła dotyczy marek i pojedynczych egzemplarzy wyrobów przemysłowych. Dawniej można było spotkać rozróżnienie typu „marka Ford”, lecz „jeżdżę fordem”, gdy nazwa odnosiła się do konkretnego samochodu. Od 2026 roku Rada rozszerzyła użycie wielkiej litery również na pojedyncze egzemplarze wyrobów przemysłowych noszących nazwę marki lub modelu. W oficjalnym zestawieniu pojawia się przykład: „samochód marki Ford” oraz „pod oknem zaparkował czerwony Ford”.

To rozwiązanie ma znaczenie nie tylko dla motoryzacji. Mechanizm może dotyczyć innych produktów, jeżeli używana nazwa pozostaje nazwą własną marki lub modelu.

Nie należy jednak wyciągać z tej zasady wniosku, że wszystkie nazwy produktów automatycznie stają się nazwami własnymi. W języku funkcjonują również wyrazy, które historycznie wywodzą się od nazw firm lub wynalazców, ale zostały zleksykalizowane i pełnią funkcję zwykłych rzeczowników pospolitych.

W praktyce po reformie łatwiej zapisać:

• kupił nowego Forda;
• sprzedała swoją Toyotę;
• na parkingu stoi czerwony Mercedes;
• samochód marki Škoda;
• wrócili Volkswagenem.

3. „Czy by”, „gdyby”? Nie wszystkie konstrukcje z „by” działają tak samo

Jedną z zasad, które mogą prowadzić do mechanicznego poprawiania poprawnych wyrazów, jest nowy zapis cząstek „-bym”, „-byś”, „-by”, „-byśmy” i „-byście” ze spójnikami. RJP wprowadziła w takich konstrukcjach zapis rozdzielny. Oficjalnym przykładem jest zdanie „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”.

Nie oznacza to jednak likwidacji wszystkich form zakończonych na „-by”. Nadal istnieją utrwalone wyrazy i konstrukcje, których zapis regulują inne przepisy. Dlatego prosty automat „od 2026 roku zawsze oddzielamy by” byłby błędny. Najpierw trzeba rozpoznać funkcję gramatyczną konkretnego elementu.

Najczęstszy przykład zmiany:

• dawniej spotykane: „czyby”;
• obecnie w tej konstrukcji: „czy by”.

Poprawne zdanie:

Nie wiedział, czy by zdążył przed zamknięciem urzędu.

Reguła ma przede wszystkim usunąć sytuacje, w których identycznie brzmiące elementy były zapisywane inaczej zależnie od subtelnej klasyfikacji gramatycznej. Reforma upraszcza zapis, ale nie znosi analizy składniowej całego zdania.

4. „Niezrobiony”, „nieprzeczytany” i „niewysłany” — bez dawnego wyjątku

Jedna z najważniejszych zmian obejmuje „nie” z imiesłowami przymiotnikowymi. Rada ustanowiła pisownię łączną „nie-” z imiesłowami odmiennymi niezależnie od tego, czy w danym użyciu imiesłów ma znaczenie bardziej czasownikowe, czy bardziej przymiotnikowe. Tym samym usunięto wcześniejszy wyjątek pozwalający w pewnych warunkach na świadomą pisownię rozdzielną.

To oznacza, że podstawowe formy zapisujemy dziś jako:

• niezrobiony,
• nieprzeczytany,
• niepodpisany,
• niewysłany,
• niewykonany,
• niepracujący.

Nie wolno jednak przenosić tej zasady na imiesłowy przysłówkowe. Formy „nie czytając”, „nie wiedząc”, „nie sprawdziwszy” czy „nie zrobiwszy” nadal zapisujemy oddzielnie. Rozróżnienie między tymi grupami opisuje szczegółowo poradnik o rodzajach imiesłowów, ich końcówkach i zasadach interpunkcji.

To właśnie tutaj łatwo popełnić błąd, jeżeli zapamięta się jedynie hasło „od 2026 roku nie piszemy łącznie”. Nie jest ono prawdziwe jako reguła ogólna. Reforma dotyczy określonej grupy gramatycznej.

Szerzej zależność między częścią mowy a sposobem zapisu omawia również materiał o pisowni „nie” razem i osobno według zasad RJP 2026.

Rada wskazała jako cel reformy „uproszczenie i ujednolicenie zapisu poszczególnych grup wyrazów i połączeń”.

Imiesłów odmienny i przysłówkowy — szybkie porównanie

Konstrukcja	Poprawny zapis w 2026 r.
dokument, którego nie podpisano	niepodpisany dokument
wiadomość, której nie wysłano	niewysłana wiadomość
człowiek, który nie pracuje	niepracujący człowiek
wykonując czynność bez wiedzy	nie wiedząc
wykonując czynność bez czekania	nie czekając
zrobiwszy coś bez sprawdzenia	nie sprawdziwszy

5. „Niemilszy”, „nienajlepszy”, „nielepiej” — zmiana obejmuje stopniowanie

Reforma objęła także pisownię „nie” z przymiotnikami i przysłówkami utworzonymi od przymiotników. Od 2026 roku „nie-” zapisuje się z nimi łącznie bez względu na stopień. Dotyczy to więc nie tylko stopnia równego, ale również wyższego i najwyższego. W oficjalnym wykazie RJP znajdują się przykłady: „niemiły”, „niemilszy”, „nienajmilszy”, a także „nielepiej”, „nieprędzej”, „nienajlepiej” i „nienajstaranniej”.

Zmiana jest istotna, ponieważ starsza norma wymagała w części takich konstrukcji innego sposobu zapisu. Dla osób piszących zawodowo — redaktorów, nauczycieli, urzędników czy studentów — właśnie stopień wyższy i najwyższy może być miejscem, w którym najłatwiej uruchamia się dawny nawyk.

Przykłady:

• Ta odpowiedź była nielepsza od poprzedniej.
• Drugie rozwiązanie okazało się nienajlepsze.
• Pracował nienajstaranniej z całego zespołu.
• Zadanie wykonano nieprędzej niż dzień wcześniej.
• Jego ton był jeszcze niemilszy.

Nie każda konstrukcja z „nie” przestaje jednak podlegać zasadom składni i znaczenia. Dlatego przy bardziej złożonym przeciwstawieniu warto sprawdzać całe zdanie w aktualnych zasadach RJP, zamiast opierać się na pojedynczym przykładzie wyrwanym z kontekstu.

6. „Półserio”, „półżartem”, „półspał” — człon „pół-” łącznie

Kolejny częsty problem to pisownia „pół” w 2026 roku. Reforma wprowadziła zapis łączny tego członu w grupie konstrukcji, które wcześniej mogły budzić wątpliwości. RJP wymienia między innymi: „półzabawa”, „półnauka”, „półżartem”, „półserio”, „półspał” oraz „półczuwał”.

W praktyce zapis łączny pozwala potraktować „pół-” jako element tworzący jeden wyraz z kolejnym członem. Jednocześnie nie każda konstrukcja wygląda identycznie. Gdy określenie dotyczy osoby mającej dwie tożsamości narodowe lub pochodzenie, Rada przewiduje łącznik.

Dlatego poprawne są między innymi:

• półserio;
• półżartem;
• półspał;
• półczuwał;
• półzabawa;
• półnauka;
• pół-Polka;
• pół-Francuzka.

Różnica między „półserio” a „pół-Polka” nie jest przypadkowa. W drugim przykładzie kolejny człon jest nazwą zapisywaną wielką literą, stąd łącznik.

7. „Superpomysł” czy „super pomysł”? Tu reforma dopuściła warianty

Jedna z najbardziej mylących części nowych przepisów dotyczy prefiksów i elementów, które mogą funkcjonować również jako samodzielne wyrazy. RJP utrzymała ogólną zasadę, że rodzime i obce przedrostki pisze się łącznie z wyrazem zaczynającym się małą literą. Jeśli kolejny człon rozpoczyna się wielką literą, pojawia się łącznik, czego przykładem może być „super-Europejczyk”. Jednocześnie w odniesieniu do takich elementów jak „super”, „ekstra”, „eko”, „wege”, „mini”, „maksi”, „midi”, „mega” i „makro” dopuszczono również zapis rozdzielny, gdy element może występować samodzielnie.

W efekcie poprawne mogą być dwa warianty:

Wariant łączny	Dopuszczony wariant rozdzielny
superpomysł	super pomysł
miniwieża	mini wieża
ekstrazarobki	ekstra zarobki
ekożywność	eko żywność

To jedna z tych zmian, których nie da się sprowadzić do hasła „od teraz wszystko razem”. Reforma w części przypadków właśnie zwiększyła zakres wariantywności. Kluczowe jest to, czy dany człon może funkcjonować jako samodzielny wyraz w konstrukcji typu „pomysł super” albo „wieża mini”.

„Niby-” i „quasi-” mają inną regułę

W tym samym obszarze pojawia się ważny wyjątek, który łatwo pomylić z „super” czy „mini”. Cząstki „niby-” i „quasi-” przed wyrazem zapisanym małą literą mają od 2026 roku jednolitą pisownię łączną. RJP podaje między innymi „nibyartysta”, „nibygotyk”, „nibyromantycznie”, „quasiopiekun” i „quasinauka”.

Jeżeli kolejny człon zaczyna się wielką literą, pojawia się łącznik:

• niby-Polak;
• quasi-Anglia.

Niepoprawne byłoby więc mechaniczne stosowanie dopuszczonego wariantu „super pomysł” do każdej cząstki stojącej przed rzeczownikiem.

Jesienią 2026 roku warto uważać również na wielkie litery w nazwach miejsc

Reforma nie ograniczyła się do siedmiu opisanych przypadków. Zmiany objęły również między innymi niektóre nazwy obiektów przestrzeni publicznej. W aktualnych zasadach RJP nazwy takie jak „Aleja Róż”, „Most Poniatowskiego”, „Plac Zbawiciela”, „Park Kościuszki” czy „Zamek Książ” rozpoczynają się wielką literą również w członie określającym rodzaj obiektu, jeśli stanowi on część nazwy własnej. Wyjątkiem pozostaje wyraz „ulica”, który w takich konstrukcjach zapisuje się małą literą.

Poprawnie:

• Aleja Róż;
• Most Poniatowskiego;
• Plac Trzech Krzyży;
• Park Kościuszki;
• Zamek Książ;
• ale: ulica Marii Konopnickiej.

Ważna korekta nastąpiła jeszcze przed wejściem reformy w życie. Rada w październiku 2025 roku wycofała planowaną wariantywność części wielowyrazowych nazw geograficznych. W efekcie w konstrukcjach typu „cieśnina Bosfor”, „góra Athos”, „jezioro Śniardwy”, „morze Bałtyk”, „półwysep Hel” czy „wyspa Uznam” wyraz gatunkowy stojący przed nazwą w mianowniku pozostaje zapisany małą literą.

To istotne, ponieważ w internecie nadal można znaleźć poradniki przygotowane na podstawie wcześniejszych wersji projektu reformy, które wspominają o formach później wycofanych. Przy sprawdzaniu wątpliwości należy korzystać z ostatecznej wersji dokumentu, a nie z pierwszych zapowiedzi zmian.

RJP zaznaczyła, że wycofanie jednego z projektowanych rozwiązań dotyczących nazw geograficznych wynikało z „troski o stabilność pisowni nazw geograficznych”.

Siedem zasad, które warto zapamiętać przed napisaniem tekstu

Jesienią 2026 roku nie ma już okresu przejściowego w sensie normatywnym: nowe reguły obowiązują od 1 stycznia. Problem polega na tym, że stare formy nadal występują w książkach, artykułach, dokumentach i stronach internetowych opublikowanych przed zmianą. Dlatego sama wyszukiwarka nie zawsze rozstrzyga, która wersja jest aktualna. Najbezpieczniejszym punktem odniesienia pozostaje dokument Rady Języka Polskiego.

W codziennym pisaniu można stosować siedem skróconych reguł:

1. mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi zapisuj wielką literą: Warszawianin, Mokotowianin;
2. nazwę konkretnego egzemplarza produktu będącą nazwą marki zapisuj wielką literą: czerwony Ford;
3. cząstki typu „by” ze spójnikami w objętych zmianą konstrukcjach zapisuj oddzielnie: czy by;
4. „nie-” z imiesłowami odmiennymi zapisuj łącznie: niewysłany, niepodpisany;
5. „nie-” z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi zapisuj łącznie także w stopniu wyższym i najwyższym: niemilszy, nienajlepiej;
6. w nowych konstrukcjach zapisuj półserio, półżartem, półspał, ale pół-Polka;
7. rozróżniaj wariantowe „superpomysł/super pomysł” od obowiązkowo łącznych form typu „nibyartysta”.

Nie zmieniły się natomiast wszystkie popularne formy uznawane wcześniej za błędne. Nadal mówimy i piszemy „poszedłem”, nie „poszłem”. Szersze wyjaśnienie mechanizmu tego błędu znajduje się w artykule „poszłem” czy „poszedłem” — skąd bierze się błędna forma.

Oficjalny wykaz zmian oraz aktualne zasady można sprawdzić bezpośrednio w materiałach Rady Języka Polskiego: Zmiany pisowni 2026 — Rada Języka Polskiego PAN oraz Zasady pisowni i interpunkcji polskiej.

FAQ — nowe zasady ortografii 2026

Od kiedy obowiązują nowe zasady ortografii w Polsce?

Nowe zasady obowiązują od 1 stycznia 2026 roku. Rada Języka Polskiego ogłosiła zmiany wcześniej, aby wydawcy, szkoły, autorzy słowników oraz użytkownicy języka mogli się do nich przygotować.

Czy w 2026 roku piszemy „Warszawianin” wielką literą?

Tak. Nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi zapisujemy wielką literą. Poprawne są więc między innymi „Warszawianin”, „Zgierzanin”, „Mokotowianin” i „Nowohucianin”.

Czy „nie” z imiesłowami zawsze piszemy razem?

Z imiesłowami odmiennymi, czyli przymiotnikowymi, obowiązuje ujednolicony zapis łączny, np. „niepodpisany”, „niewysłany”, „niepracujący”. Imiesłowy przysłówkowe nadal tworzą konstrukcje typu „nie wiedząc”, „nie czekając”, „nie przeczytawszy”.

Jak pisać w 2026 roku: „pół serio” czy „półserio”?

Poprawny jest zapis „półserio”. RJP wprowadziła łączną pisownię członu „pół-” w konstrukcjach takich jak „półserio”, „półżartem”, „półspał” i „półczuwał”.

Czy poprawne jest „super pomysł”?

Tak. W odniesieniu do elementów takich jak „super”, „ekstra”, „eko”, „wege”, „mini”, „mega” czy „makro” przepisy dopuszczają w określonych przypadkach zarówno zapis łączny, jak i rozdzielny. Dlatego możliwe są formy „superpomysł” i „super pomysł”.

Czy „niby artysta” można zapisać oddzielnie?

Nie według reguły wprowadzonej na 2026 rok. Cząstkę „niby-” przed wyrazami zapisywanymi małą literą piszemy łącznie: „nibyartysta”, „nibygotyk”, „nibyromantycznie”. Przed nazwą zaczynającą się wielką literą stosuje się łącznik, np. „niby-Polak”.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Jak geografia Europy zatrzymała upał 11 września na południu i osłoniła Polskę przed żarem