Podmiot i orzeczenie to dwie podstawowe części zdania, od których najlepiej rozpocząć jego analizę. Jak informuje redakcja TopFlop, że najważniejszymi częściami zdania są właśnie podmiot i orzeczenie, przy czym orzeczenie jest najczęściej wyrażone osobową formą czasownika.
Najprostsza metoda polega na znalezieniu najpierw czasownika, czyli orzeczenia, a dopiero potem zadaniu pytania: kto? albo co? wykonuje wskazaną czynność, znajduje się w określonym stanie lub podlega danemu procesowi. Trzeba jednak uważać na zdania z podmiotem domyślnym, podmiotem logicznym oraz na orzeczenia imienne, ponieważ w takich konstrukcjach szkolny schemat „rzeczownik + czasownik” nie zawsze wystarcza.
Najpierw znajdź orzeczenie
W typowym zdaniu pojedynczym najlepiej zacząć od czasownika w formie osobowej. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje orzeczenie jako główną część zdania informującą o tym, co robi podmiot, jakiemu procesowi podlega albo w jakim znajduje się stanie.
„Orzeczenie to czasownik najczęściej w formie osobowej” — wyjaśnia Zintegrowana Platforma Edukacyjna w materiale dydaktycznym dotyczącym podmiotu i orzeczenia.
W praktyce należy więc szukać form takich jak: czyta, napisała, pojedziemy, śpią, padał, będzie pracować. Orzeczenie odpowiada na pytania dotyczące tego, co podmiot robi, co się z nim dzieje albo jaki jest.
Przykład:
Ania czyta książkę.
Najpierw znajdujemy czasownik: czyta. To orzeczenie. Następnie pytamy: kto czyta? — Ania. To podmiot.
Schemat jest prosty:
- znajdź czasownik w formie osobowej;
- ustal, jaka czynność, stan albo proces jest przez niego wyrażony;
- zapytaj, kto lub co jest z tą czynnością związane.
Jak znaleźć podmiot
Według Wielkiego słownika języka polskiego PAN podmiot jest składnikiem zdania nazywającym wykonawcę czynności albo osobę lub rzecz pozostającą w określonym stanie bądź podlegającą procesowi.
„Podmiot wraz z orzeczeniem tworzy związek główny” — wskazuje Zintegrowana Platforma Edukacyjna w materiale poświęconym składni zdania.
Najczęściej podmiot występuje w mianowniku. Nie oznacza to jednak, że pierwsze znalezione w zdaniu słowo odpowiadające na pytanie kto? lub co? automatycznie będzie podmiotem. Pytanie trzeba zadawać w odniesieniu do konkretnego orzeczenia.
Wczoraj na szkolnym boisku chłopcy rozegrali mecz.
Orzeczenie: rozegrali.
Kto rozegrali? — niepoprawnie. Pytamy zgodnie z sensem: kto rozegrał mecz? — chłopcy.
Wyrazy wczoraj, na szkolnym boisku oraz mecz przekazują dodatkowe informacje, ale nie tworzą związku głównego.
Przykład 1: najprostsze zdanie
Pies szczeka.
Orzeczenie: szczeka.
Kto szczeka? — pies.
Podmiot: pies.
Orzeczenie: szczeka.
To klasyczny przykład zdania, w którym podmiot jest rzeczownikiem w mianowniku, a orzeczenie osobową formą czasownika.
Przykład 2: podmiot nie musi stać na początku
Na parapecie siedział kot.
Pierwszym wyrazem jest określenie miejsca, dlatego rozpoczynanie analizy od pierwszego rzeczownika może prowadzić do błędu.
Orzeczenie: siedział.
Kto siedział? — kot.
Podmiotem jest więc kot, mimo że znajduje się na końcu zdania. Na parapecie określa miejsce czynności.
Pozycja wyrazu w zdaniu nie rozstrzyga o jego funkcji składniowej.
Przykład 3: rozbudowana grupa podmiotu
Mały brązowy pies sąsiadów głośno szczekał przed bramą.
Orzeczenie: szczekał.
Kto szczekał? — pies.
Podmiotem jest pies. Wyrazy mały, brązowy oraz sąsiadów należą do jego określeń.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna rozróżnia grupę podmiotu i grupę orzeczenia: pierwsza obejmuje podmiot wraz z jego określeniami, druga — orzeczenie oraz wyrazy, które je określają.
W tym zdaniu można więc oddzielić:
- grupa podmiotu: mały brązowy pies sąsiadów;
- grupa orzeczenia: głośno szczekał przed bramą.
Przykład 4: podmiot domyślny
Pojechałem rano do szkoły.
Orzeczenie: pojechałem.
Nie ma tutaj osobnego wyrazu ja, ale końcówka czasownika pozwala ustalić wykonawcę czynności. Podmiot jest zatem domyślny: ja.
ZPE podaje podobną zasadę w przykładach typu Wyszedłem oraz Zjadł obiad, gdzie odpowiednio można odtworzyć podmiot ja oraz on.
To ważna pułapka w ćwiczeniach szkolnych. Brak rzeczownika w mianowniku nie oznacza automatycznie, że zdanie jest bezpodmiotowe.
Przykład 5: podmiot szeregowy
Marta i Piotr przygotowali prezentację.
Orzeczenie: przygotowali.
Kto przygotował prezentację? — Marta i Piotr.
Mamy tutaj podmiot szeregowy, czyli kilka równorzędnych elementów pełniących wspólnie funkcję podmiotu. ZPE wskazuje jako przykłady tego typu konstrukcji między innymi zdania zawierające połączone spójnikiem osoby albo kilka rzeczowników tworzących jeden szereg.
Podmiot: Marta i Piotr.
Orzeczenie: przygotowali.
Przykład 6: podmiot logiczny
Brakuje nam czasu.
Orzeczenie: brakuje.
W tym zdaniu nie znajdziemy typowego podmiotu gramatycznego w mianowniku. Materiały ZPE kwalifikują konstrukcje z czasownikami takimi jak brakować, przybywać czy ubywać jako przypadki, w których może pojawić się podmiot logiczny w dopełniaczu.
Podobne przykłady:
- Nie ma wody.
- Ubywa paliwa.
- Przybyło pieniędzy.
- Brakuje czasu.
Dlatego przy analizie zdania nie wystarczy mechanicznie szukać rzeczownika w mianowniku.
Przykład 7: orzeczenie imienne
Ola jest zmęczona.
Tutaj łatwo zaznaczyć jako orzeczenie tylko wyraz jest. Byłby to jednak błąd w szkolnej analizie składniowej.
Orzeczenie: jest zmęczona.
Podmiot: Ola.
Mamy do czynienia z orzeczeniem imiennym. Składa się ono z łącznika oraz orzecznika. Wielki słownik języka polskiego PAN wskazuje, że funkcję łącznika mogą pełnić osobowe formy czasowników między innymi być, stać się, zostać, robić się i zrobić się.
„Jurek jest katowiczaninem” — przykład Jana Miodka przytoczony w Wielkim słowniku języka polskiego PAN pokazuje konstrukcję z orzeczeniem imiennym.
W zdaniu Ola jest zmęczona:
- jest — łącznik;
- zmęczona — orzecznik;
- jest zmęczona — całe orzeczenie imienne.
Najczęstsze błędy przy szukaniu podmiotu i orzeczenia
Najwięcej pomyłek wynika z próby rozpoznawania części zdania wyłącznie po ich miejscu albo części mowy. Składnia opisuje funkcję danego wyrazu w konkretnym zdaniu, dlatego ten sam wyraz w różnych konstrukcjach może pełnić inną rolę.
Najczęściej problem powodują:
- uznawanie pierwszego rzeczownika za podmiot bez sprawdzenia jego związku z orzeczeniem;
- pomijanie podmiotu domyślnego, np. w zdaniu Wracamy jutro;
- zaznaczanie tylko czasownika jest jako całego orzeczenia w konstrukcji jest wysoki;
- szukanie podmiotu wyłącznie w mianowniku;
- mylenie podmiotu z dopełnieniem;
- nieuwzględnianie podmiotu szeregowego.
Schemat, który można zastosować do każdego ćwiczenia
Najpierw przeczytaj całe zdanie. Następnie znajdź osobową formę czasownika lub sprawdź, czy występuje orzeczenie imienne. Dopiero potem szukaj podmiotu.
Praktyczna kolejność:
- Znajdź orzeczenie — co się dzieje, co ktoś robi albo jaki jest.
- Zapytaj: kto? lub co? wykonuje czynność albo znajduje się w tym stanie.
- Sprawdź, czy znaleziony wyraz pozostaje w związku z orzeczeniem.
- Jeżeli nie ma podmiotu zapisanego wprost, sprawdź końcówkę czasownika.
- Przy czasownikach typu brakuje, ubywa, przybywa sprawdź możliwość wystąpienia podmiotu logicznego.
- Przy konstrukcjach jest dobry, został lekarzem, stała się popularna analizuj całe orzeczenie imienne.
ZPE zwraca także uwagę na zgodność form podmiotu i orzeczenia. W prostych konstrukcjach zmiana liczby albo rodzaju podmiotu znajduje odzwierciedlenie w formie czasownika, np. Mary zajrzała oraz klucz pasował.
Podmiot i orzeczenie — szybki test
Uczniowie rozwiązują zadanie.
Orzeczenie: rozwiązują.
Podmiot: uczniowie.
Wieczorem wrócimy do domu.
Orzeczenie: wrócimy.
Podmiot domyślny: my.
Moja siostra została lekarzem.
Podmiot: siostra.
Orzeczenie imienne: została lekarzem.
W ogrodzie zakwitły czerwone tulipany.
Orzeczenie: zakwitły.
Podmiot: tulipany.
Jeżeli po znalezieniu czasownika potrafisz odpowiedzieć, kto lub co wykonuje czynność, znajduje się w określonym stanie albo podlega danemu procesowi, zwykle masz już związek główny zdania. W trudniejszych przykładach trzeba dodatkowo sprawdzić, czy podmiot nie jest domyślny lub logiczny oraz czy orzeczenie nie ma formy imiennej. To pozwala analizować zdania według jednej metody zamiast zgadywać na podstawie kolejności wyrazów.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Abonament miesięczny czy roczny? Po ilu miesiącach roczny plan naprawdę się opłaca
