Strefy klimatyczne Ziemi – mapa, cechy i przykłady państw

Strefy klimatyczne Ziemi tworzą szerokie pasy rozciągające się równoleżnikowo od równika ku biegunom, informuje TopFlop. Ich rozmieszczenie wynika przede wszystkim z nierównomiernego dopływu promieniowania słonecznego, ale wpływają na nie również cyrkulacja atmosferyczna, oceany, wysokość nad poziomem morza oraz układ kontynentów.

W szkolnym podziale wyróżnia się pięć głównych stref: równikową, zwrotnikową, podzwrotnikową, umiarkowaną i okołobiegunową, a pomiędzy nimi występują obszary przejściowe.

Mapa stref klimatycznych nie pokrywa się dokładnie z równoleżnikami. Granice odchylają się na północ lub południe pod wpływem ciepłych i chłodnych prądów morskich, barier górskich oraz odległości od oceanów.

Dlatego dwa miejsca położone na podobnej szerokości geograficznej mogą mieć zupełnie inne temperatury, sumy opadów i długość pór roku.

Czym są strefy klimatyczne Ziemi

Strefa klimatyczna to rozległy obszar, na którym występują zbliżone warunki termiczne, podobny rozkład opadów oraz charakterystyczny przebieg pór roku. Nie oznacza to, że wszystkie miejsca w danej strefie mają identyczny klimat.

W jej granicach mogą występować odmiany morskie, kontynentalne, suche, wilgotne, górskie lub monsunowe.

Podstawą podziału jest ilość energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi. W pobliżu równika promienie słoneczne padają pod dużym kątem przez cały rok, dlatego nagrzewanie jest tam silne i względnie równomierne. W kierunku biegunów kąt padania promieni maleje, energia rozkłada się na większej powierzchni, a średnie temperatury spadają.

Klimat nie jest tym samym co pogoda. Pogoda opisuje chwilowy stan atmosfery, na przykład temperaturę i opady konkretnego dnia. Klimat określa typowe warunki ustalone na podstawie wieloletnich obserwacji; normy klimatyczne oblicza się zwykle dla kolejnych okresów trzydziestoletnich.

„Klimat w wąskim znaczeniu jest zwykle definiowany jako średni stan pogody” — Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, słownik pojęć IPCC.

Na mapach szkolnych poszczególne strefy oznacza się kolorami. Są to mapy tematyczne, ponieważ przedstawiają jeden wybrany element środowiska geograficznego.

Zasady ich odczytywania oraz różnice między mapą klimatyczną, topograficzną i ogólnogeograficzną wyjaśnia materiał o rodzajach map geograficznych i ich zastosowaniu.

Mapa stref klimatycznych Ziemi – układ od równika do biegunów

Na uproszczonej mapie strefy klimatyczne świata układają się symetrycznie po obu stronach równika. Najbliżej niego znajduje się strefa równikowa, dalej zwrotnikowa, podzwrotnikowa, umiarkowana, a przy biegunach okołobiegunowa. Rzeczywiste granice mają jednak nieregularny przebieg.

W północnej części Oceanu Atlantyckiego ciepłe prądy morskie przesuwają zasięg łagodnego klimatu dalej na północ. Zachodnia Europa ma dzięki temu cieplejsze zimy niż wschodnia Kanada, mimo podobnej szerokości geograficznej.

Na zachodnich wybrzeżach Ameryki Południowej i południowej Afryki chłodne prądy sprzyjają natomiast powstawaniu wyjątkowo suchych pustyń.

Pasma górskie mogą zatrzymywać wilgotne masy powietrza. Po stronie dowietrznej występują wtedy większe opady, a po przeciwnej tworzy się cień opadowy. Właśnie dlatego mapa klimatów jest bardziej złożona niż prosty zestaw poziomych pasów.

Położenie od równika	Główna strefa	Dominujące warunki
Okolice równika	równikowa	wysokie temperatury i częste opady
Rejony zwrotników	zwrotnikowa	silne nasłonecznienie, częste niedobory opadów
Między zwrotnikami a strefą umiarkowaną	podzwrotnikowa	gorące lato, łagodniejsza zima
Średnie szerokości geograficzne	umiarkowana	wyraźna sezonowość i zmienna pogoda
Okolice kół podbiegunowych i biegunów	okołobiegunowa	niskie temperatury, krótki okres wegetacyjny

Układ stref jest najbardziej regularny nad oceanami. Na kontynentach zaburzają go rzeźba terenu, odległość od morza i kierunek napływu mas powietrza.

Podczas nauki położenia stref warto zacząć od równika, zwrotników i kół podbiegunowych. Te linie wyznaczają orientacyjne granice najważniejszych pasów termicznych. Kontynenty, oceany i podstawowe pojęcia geograficzne można dodatkowo powtórzyć za pomocą krzyżówek geograficznych z odpowiedziami.

Co decyduje o klimacie danego obszaru

Szerokość geograficzna jest najważniejszym, ale nie jedynym czynnikiem klimatotwórczym. Klimat wynika z jednoczesnego działania atmosfery, hydrosfery, ukształtowania terenu i pokrycia powierzchni. Z tego powodu nawet wewnątrz jednej strefy występują znaczne różnice.

Odległość od oceanu wpływa na roczne amplitudy temperatury. Woda nagrzewa się i ochładza wolniej niż ląd, dlatego wybrzeża mają zwykle łagodniejsze zimy oraz chłodniejsze lata.

W głębi dużych kontynentów lato może być bardzo gorące, a zima wyjątkowo mroźna.

Wysokość nad poziomem morza obniża temperaturę nawet w strefach gorących. Na równiku można więc znaleźć góry pokryte śniegiem, choć ich podnóża leżą w wilgotnym i gorącym klimacie. Układ pięter klimatyczno-roślinnych zależy tam bardziej od wysokości niż od szerokości geograficznej.

Najważniejsze czynniki klimatotwórcze to:

• szerokość geograficzna i kąt padania promieni słonecznych;
• odległość od mórz oraz oceanów;
• ciepłe i chłodne prądy morskie;
• wysokość nad poziomem morza;
• przebieg pasm górskich;
• kierunki dominujących wiatrów;
• rodzaj podłoża i pokrycie roślinnością;
• sezonowe układy ciśnienia atmosferycznego.

Prądy morskie transportują ogromne ilości energii. Ciepłe podnoszą temperaturę powietrza nad wybrzeżami i zwiększają jego wilgotność, natomiast chłodne ograniczają parowanie oraz mogą sprzyjać suchości. Szersze omówienie roli poszczególnych akwenów zawiera przewodnik po oceanach świata, ich głębokości i strefach.

„Informacje o Ziemi powinny być nie tylko zbierane, lecz także rozumiane, dostępne i możliwe do wykorzystania” — Celeste Saulo, sekretarz generalna WMO.

Strefa równikowa – klimat gorący i wilgotny przez cały rok

Strefa równikowa obejmuje obszary położone w pobliżu równika, szczególnie Amazonię, Kotlinę Konga, część Ameryki Środkowej oraz wyspy Azji Południowo-Wschodniej.

Słońce znajduje się tam wysoko nad horyzontem przez cały rok. Długość dnia i nocy wynosi około dwunastu godzin, a sezonowe różnice temperatur są niewielkie.

Średnie miesięczne temperatury na nizinach często przekraczają 24–25°C. Znacznie mniejsze są różnice między najcieplejszym i najchłodniejszym miesiącem niż między temperaturą dzienną oraz nocną. W wilgotnej odmianie klimatu równikowego nie występuje typowa zima.

Silne nagrzewanie podłoża powoduje intensywne parowanie i unoszenie wilgotnego powietrza. Po południu często rozwijają się chmury burzowe, z których spadają krótkie, ale bardzo obfite deszcze.

Roczne sumy opadów w wielu regionach przekraczają 2000 mm.

Charakterystyczne cechy strefy równikowej:

• wysokie temperatury przez wszystkie miesiące;
• bardzo mała roczna amplituda temperatury;
• duża wilgotność powietrza;
• częste opady konwekcyjne i burze;
• brak termicznych pór roku;
• całoroczny okres wegetacyjny;
• wielopiętrowe, wiecznie zielone lasy.

Najbardziej typową formacją roślinną jest wilgotny las równikowy. Korony drzew tworzą kilka poziomów, a dostęp światła do dna lasu jest ograniczony. Warunki życia, zasięg Amazonii i Kotliny Konga oraz znaczenie tych ekosystemów opisuje artykuł o lasach deszczowych, klimacie i ich roli dla planety.

Region lub państwo	Położenie w strefie	Charakterystyczna odmiana klimatu
Brazylia	Amazonia	wilgotny równikowy
Demokratyczna Republika Konga	Kotlina Konga	wilgotny równikowy
Indonezja	wyspy równikowe	równikowy i monsunowy
Singapur	okolice równika	wilgotny równikowy
Ekwador	niziny i wybrzeże	równikowy, lokalnie górski
Gabon	zachodnia Afryka równikowa	wilgotny równikowy

Nie każde państwo wymienione w tabeli leży w całości w jednej strefie. Brazylia rozciąga się również na obszary podrównikowe i zwrotnikowe, a Ekwador ma silnie zróżnicowany klimat górski w Andach.

Strefa zwrotnikowa – pustynie, sawanny i monsuny

Strefa zwrotnikowa leży po obu stronach równika, w szerokim pasie obejmującym okolice Zwrotnika Raka i Zwrotnika Koziorożca. Dociera tam dużo energii słonecznej, lecz rozkład opadów jest bardzo nierównomierny.

O warunkach życia często decyduje nie temperatura, lecz dostępność wody.

W wielu regionach dominuje opadanie suchego powietrza związane ze stałymi wyżami zwrotnikowymi.

Utrudnia ono rozwój chmur i powstawanie deszczu. W takich warunkach ukształtowały się Sahara, Pustynia Arabska, Namib, Atakama oraz rozległe pustynie Australii.

W wilgotniejszych częściach strefy występują sawanny. Rok dzieli się tam przede wszystkim na porę deszczową i suchą. Długość pory deszczowej decyduje o tym, czy krajobraz tworzą wysokie trawy z pojedynczymi drzewami, czy bardziej suche zarośla.

W Azji Południowej i Południowo-Wschodniej ważną rolę odgrywa cyrkulacja monsunowa. Latem wilgotne masy powietrza napływają znad oceanu i przynoszą obfite opady.

Zimą kierunek przepływu powietrza się zmienia, a nad wieloma obszarami dominuje pora sucha.

Najważniejsze odmiany klimatu zwrotnikowego

1. Suchy pustynny – bardzo małe opady, duże dobowe wahania temperatury i skąpa roślinność.
2. Suchy stepowy – nieco większe opady, trawy i krzewy odporne na niedobór wody.
3. Wilgotny – wysokie temperatury oraz większe opady, często związane z napływem powietrza znad oceanu.
4. Monsunowy – wyraźna pora deszczowa i sucha zależne od sezonowej zmiany kierunku wiatrów.

Państwo lub obszar	Dominująca cecha
Egipt	pustynny klimat Sahary
Arabia Saudyjska	bardzo gorący i suchy klimat zwrotnikowy
Namibia	pustynia nad chłodnym Prądem Benguelskim
północny Meksyk	pustynie i półpustynie
Indie	klimat monsunowy oraz duże zróżnicowanie regionalne
Australia	rozległe suche wnętrze kontynentu
Peru i Chile	skrajnie sucha Atakama na zachodnim wybrzeżu

Brak deszczu nie zawsze oznacza brak wilgoci w powietrzu. Na wybrzeżach chłodne prądy mogą tworzyć mgły, które dostarczają wodę organizmom mimo minimalnych opadów atmosferycznych.

Strefa podzwrotnikowa – gorące lato i łagodna zima

Strefa podzwrotnikowa stanowi pas przejściowy pomiędzy klimatami zwrotnikowymi a umiarkowanymi. Występuje mniej więcej między 30. a 40.–45. stopniem szerokości geograficznej, choć jej granice zależą od położenia kontynentów i oceanów.

Lato jest zwykle gorące, a zima łagodniejsza niż w strefie umiarkowanej.

Najbardziej znaną odmianą jest klimat śródziemnomorski. Latem dominują tam suche układy wyżowe, natomiast zimą docierają niże przynoszące opady. Naturalna roślinność musi znosić wielomiesięczną suszę i wysoką temperaturę.

Podobne warunki występują nie tylko nad Morzem Śródziemnym. Klimat o suchym lecie rozwija się również w Kalifornii, środkowym Chile, południowo-zachodniej Australii oraz Kraju Przylądkowym w Republice Południowej Afryki. Są to zachodnie części kontynentów położone na zbliżonych szerokościach geograficznych.

Na wschodnich wybrzeżach kontynentów klimat podzwrotnikowy jest znacznie wilgotniejszy. Gorące i parne lata występują między innymi w południowo-wschodnich Chinach, południowej Japonii oraz południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Opady mogą pojawiać się przez cały rok, a latem wzrasta ryzyko cyklonów tropikalnych.

Typowe cechy klimatu podzwrotnikowego:

• długie i gorące lato;
• łagodna, ale zauważalnie chłodniejsza zima;
• możliwość występowania okresowej suszy;
• rozwój roślin zimozielonych;
• uprawa winorośli, oliwek i owoców cytrusowych;
• duże różnice między odmianą zachodnią i wschodnią;
• częste zagrożenie pożarami podczas suchego lata.

Do państw częściowo leżących w tej strefie należą Hiszpania, Portugalia, Włochy, Grecja, Turcja, Maroko, Tunezja, Chiny, Japonia, Stany Zjednoczone, Chile, Australia i Republika Południowej Afryki. Większość z nich obejmuje również inne strefy lub odmiany klimatyczne.

Strefa umiarkowana – klimat Polski i wyraźne pory roku

Strefa umiarkowana obejmuje dużą część Europy, północnych Stanów Zjednoczonych, południowej Kanady, Azji Środkowej, północnych Chin, południowego Chile oraz Nowej Zelandii.

Dopływ promieniowania słonecznego wyraźnie zmienia się w ciągu roku. Skutkiem są pory roku, których długość i intensywność zależą od położenia.

Klimat umiarkowany dzieli się na odmianę ciepłą i chłodną. W każdej z nich występują dalsze typy: morski, przejściowy i kontynentalny. Im większa odległość od oceanu, tym większe są zwykle różnice między latem a zimą.

Na zachodnich wybrzeżach Europy klimat jest morski. Zimy pozostają stosunkowo łagodne, lata nie są skrajnie gorące, a opady pojawiają się w każdym miesiącu. W głębi Eurazji rośnie kontynentalizm: zimy są długie i mroźne, lata ciepłe lub gorące, a roczna suma opadów często maleje.

Polska znajduje się w klimacie umiarkowanym ciepłym przejściowym. Oznacza to naprzemienny wpływ wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku oraz bardziej suchych mas kontynentalnych ze wschodu.

Pogoda może zmieniać się szybko, a przebieg zimy i lata różni się między poszczególnymi latami.

Odmiana klimatu	Zima	Lato	Opady	Przykładowe obszary
morski	łagodna	chłodne lub umiarkowanie ciepłe	całoroczne	Wielka Brytania, zachodnia Francja
przejściowy	zmienna	ciepłe	całoroczne, często z maksimum letnim	Polska, Czechy, wschodnie Niemcy
kontynentalny	mroźna	ciepłe lub gorące	mniejsze, głównie letnie	Kazachstan, Mongolia, wnętrze Rosji
monsunowy umiarkowany	chłodna i sucha	ciepłe, wilgotne	silne maksimum letnie	północno-wschodnie Chiny, Korea
chłodny kontynentalny	bardzo mroźna	krótkie	niewielkie lub umiarkowane	Syberia, wnętrze Kanady

W strefie umiarkowanej występują lasy liściaste, mieszane i iglaste, a na suchszych terenach stepy. Długość okresu wegetacyjnego maleje wraz ze wzrostem szerokości geograficznej i wysokości nad poziomem morza. Warunki termiczne różnią się również wewnątrz jednego kraju, co pokazuje zestawienie najcieplejszych miast Polski i częstotliwości letnich upałów.

Strefa okołobiegunowa – tundra, lądolody i noc polarna

Strefa okołobiegunowa obejmuje północne obrzeża Eurazji i Ameryki Północnej, Grenlandię, wyspy Arktyki oraz Antarktydę. Dopływ energii słonecznej jest tam niewielki, a w ciągu roku występują skrajne zmiany długości dnia. Latem pojawia się dzień polarny, zimą noc polarna.

W cieplejszej odmianie subpolarnej najcieplejszy miesiąc może osiągać temperaturę pozwalającą na krótkotrwały rozwój roślinności tundrowej. Rosną tam mchy, porosty, trawy i karłowate krzewy.

Drzewa nie rozwijają się z powodu niskich temperatur, silnego wiatru, zmarzniętego gruntu oraz bardzo krótkiego lata.

W klimacie polarnym średnia temperatura najcieplejszego miesiąca pozostaje poniżej 10°C, a na obszarach lądolodów także poniżej 0°C. Opady są małe, lecz śnieg utrzymuje się długo, ponieważ topnienie jest ograniczone. Antarktyda jest pod względem sum opadów pustynią polarną.

Najważniejsze cechy strefy okołobiegunowej:

• bardzo długa i mroźna zima;
• krótkie, chłodne lato albo jego brak;
• niewielkie sumy opadów;
• opady głównie w postaci śniegu;
• występowanie wieloletniej zmarzliny;
• krótki okres wegetacyjny;
• tundra lub całkowity brak roślinności;
• dzień i noc polarna.

Obszar	Typ klimatu	Charakterystyka
północna Norwegia	subpolarny, lokalnie łagodzony przez ocean	chłodne lato, łagodniejsze wybrzeże
północna Kanada	subpolarny i polarny	tundra, zmarzlina, bardzo mroźne zimy
Grenlandia	polarny	rozległy lądolód, łagodniejsze obrzeża
Syberia arktyczna	subpolarny	skrajnie niskie temperatury zimą
Antarktyda	polarny kontynentalny	najzimniejszy i najsuchszy kontynent
Svalbard	polarny morski	klimat łagodzony przez prądy oceaniczne

„Każdy milimetr wzrostu poziomu morza naraża dodatkowe 200–300 tysięcy osób na coroczne powodzie” — Michael Zemp, badacz lodowców.

Strefy przejściowe i klimaty astrefowe

Pomiędzy głównymi strefami występują pasy przejściowe: podrównikowy, podzwrotnikowy oraz subpolarny. Łączą one cechy sąsiednich stref, a warunki zmieniają się tam sezonowo. Przykładem jest klimat podrównikowy z porą deszczową latem i suchą zimą.

Nie każdy klimat da się jednak wyjaśnić samą szerokością geograficzną. Klimaty astrefowe powstają pod wpływem czynników lokalnych, które są silniejsze niż ogólny układ stref. Najważniejszym przykładem jest klimat górski.

W wysokich górach temperatura spada wraz z wysokością. Zmieniają się również opady, siła wiatru i długość zalegania śniegu.

W rezultacie na niewielkiej powierzchni pojawiają się piętra przypominające strefy rozciągające się od niższych szerokości geograficznych ku biegunom.

Do klimatów astrefowych lub szczególnych odmian lokalnych zalicza się:

• klimat górski;
• klimat wysp oceanicznych;
• klimat wysokich płaskowyżów;
• klimat silnie przekształcony przez prądy morskie;
• lokalne klimaty kotlin i dolin;
• klimat miejski, różniący się od otaczających terenów.

Duże miasta są zwykle cieplejsze od przedmieść i obszarów wiejskich. Beton, asfalt i dachy magazynują energię, a mniejsza ilość roślin ogranicza chłodzenie przez parowanie. Zjawisko to nazywa się miejską wyspą ciepła, lecz nie tworzy ono osobnej globalnej strefy klimatycznej.

Jak rozpoznać strefę klimatyczną na podstawie danych

Rozpoznawanie strefy nie powinno opierać się na jednej temperaturze lub jednym miesiącu.

otrzebne są dane obejmujące cały rok: średnie temperatury miesięczne, sumy opadów oraz ich sezonowy rozkład. Pomocny jest klimatogram, czyli wykres łączący temperaturę i opady.

Najpierw należy sprawdzić roczną amplitudę temperatury. Mała amplituda i wysokie temperatury przez cały rok mogą wskazywać na okolice równika. Duża amplituda sugeruje klimat kontynentalny lub położenie w wyższych szerokościach geograficznych.

Kolejnym krokiem jest analiza opadów. Całoroczne, wysokie opady pasują do wilgotnego klimatu równikowego. Niemal całkowity brak deszczu wskazuje na pustynię, a wyraźne maksimum letnie może oznaczać wpływ monsunu.

Instrukcja krok po kroku

1. Odczytaj temperaturę najcieplejszego i najchłodniejszego miesiąca.
2. Oblicz różnicę między nimi, czyli roczną amplitudę temperatury.
3. Sprawdź, czy temperatury spadają poniżej 0°C.
4. Zsumuj orientacyjnie roczne opady.
5. Ustal, czy opady są całoroczne, letnie czy zimowe.
6. Sprawdź, czy występuje pora sucha.
7. Porównaj dane z typowymi cechami stref.
8. Uwzględnij wysokość nad poziomem morza i odległość od oceanu.

Dane na klimatogramie	Prawdopodobny klimat
cały rok około 25–27°C, wysokie opady	równikowy wilgotny
wysokie temperatury, opady tylko przez kilka miesięcy	podrównikowy
prawie brak opadów, bardzo gorące lato	zwrotnikowy pustynny
suche lato, deszczowa zima	podzwrotnikowy śródziemnomorski
opady całoroczne, łagodna zima	umiarkowany morski
mroźna zima, ciepłe lato, duża amplituda	umiarkowany kontynentalny
najcieplejszy miesiąc poniżej 10°C	subpolarny lub polarny

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu wysokiej temperatury z klimatem równikowym. Pustynie zwrotnikowe mogą być równie gorące, lecz różnią się wilgotnością, opadami, roślinnością i dobowymi wahaniami temperatury.

Strefy klimatyczne a roślinność i życie człowieka

Klimat wpływa na dostępność wody, rodzaj gleb, naturalną roślinność oraz długość okresu wegetacyjnego. Z tego powodu rozmieszczenie rolnictwa, miast i szlaków transportowych jest częściowo związane z warunkami klimatycznymi. Nie oznacza to jednak, że jedna strefa całkowicie determinuje sposób życia mieszkańców.

W klimacie równikowym problemem może być nadmiar wilgoci, szybkie wypłukiwanie składników z gleby oraz trudne warunki przechowywania żywności.

W strefach suchych najważniejsze stają się zasoby wody i możliwość nawadniania. W klimacie umiarkowanym ograniczeniem jest długość zimy oraz ryzyko przymrozków.

Regiony śródziemnomorskie sprzyjają uprawie winorośli, oliwek i cytrusów. Stepy umiarkowane są wykorzystywane do produkcji zbóż, natomiast wilgotne obszary monsunowe do uprawy ryżu. W wysokich szerokościach geograficznych rolnictwo gruntowe ma niewielkie znaczenie.

Granice upraw nie pokrywają się dokładnie z granicami stref. Nawadnianie, szklarnie, dobór odmian i handel umożliwiają produkcję żywności poza jej naturalnym zasięgiem klimatycznym.

Warunki klimatyczne wpływają również na budownictwo. W strefach gorących i suchych ważna jest ochrona przed przegrzaniem, a w wilgotnych — sprawna wentylacja i odprowadzanie wody. W klimacie chłodnym kluczowe pozostają izolacja termiczna, wytrzymałość dachu na śnieg oraz zabezpieczenie instalacji przed mrozem.

Czy zmiana klimatu przesuwa strefy klimatyczne

Strefy klimatyczne nie są granicami ustalonymi raz na zawsze. Mogą przesuwać się wraz ze zmianą średnich temperatur, opadów i cyrkulacji atmosferycznej.

Proces zachodzi jednak nierównomiernie, dlatego nie należy wyobrażać go sobie jako prostego przesunięcia wszystkich pasów o tę samą liczbę kilometrów.

Wzrost temperatur sprzyja przemieszczaniu się niektórych zasięgów roślin i zwierząt ku biegunom oraz wyżej w górach. Zmienia się długość okresu wegetacyjnego, termin topnienia śniegu i częstotliwość fal upałów. W regionach przejściowych może wzrastać ryzyko suszy lub intensywnych opadów.

Jednocześnie pojedyncza mroźna zima nie przeczy długoterminowej zmianie klimatu. Klimat opisuje wieloletnią średnią i zmienność, natomiast pogoda może przynosić krótkotrwałe odchylenia w obie strony. Ocena trendu wymaga długich serii pomiarowych.

Zmiany granic stref mogą mieć wpływ na:

• zasięg lasów, stepów, tundry i pustyń;
• występowanie szkodników oraz chorób;
• długość sezonu rolniczego;
• zapotrzebowanie na ogrzewanie i chłodzenie;
• dostępność wody;
• ryzyko pożarów;
• trwałość wieloletniej zmarzliny;
• rozmieszczenie gatunków roślin i zwierząt.

Nie oznacza to, że Polska w krótkim czasie znajdzie się w klimacie śródziemnomorskim. Oprócz temperatury liczą się opady, nasłonecznienie, cyrkulacja powietrza, położenie względem Atlantyku oraz częstość ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Najważniejsze różnice między strefami klimatycznymi

Najprostszym kryterium porównania jest temperatura, ale sama nie wystarcza. Dwa obszary o podobnej średniej rocznej mogą mieć zupełnie inny przebieg pór roku. Jeden może być wilgotny przez cały rok, drugi skrajnie suchy.

W strefie równikowej sezonowość temperatury jest słaba, natomiast w umiarkowanej bardzo wyraźna. W strefach zwrotnikowych często decydująca jest ilość opadów, a w okołobiegunowych długość okresu z temperaturą powyżej zera. Klimat podzwrotnikowy łączy cechy pasa gorącego i umiarkowanego.

Strefa	Temperatury	Opady	Pory roku	Typowa roślinność
równikowa	wysokie przez cały rok	wysokie, częste	brak termicznych pór roku	las równikowy
zwrotnikowa	wysokie	bardzo małe lub sezonowe	pora sucha i deszczowa	pustynie, sawanny
podzwrotnikowa	gorące lato, łagodna zima	sezonowe lub całoroczne	lato i zima wyraźne	roślinność twardolistna
umiarkowana	silnie zmienne	zwykle umiarkowane	cztery pory roku	lasy, stepy, tajga
okołobiegunowa	niskie	niewielkie	długa zima, krótkie lato	tundra lub brak roślinności

Państwa o dużej powierzchni często obejmują kilka stref. Rosja rozciąga się od klimatów umiarkowanych po polarne, Chiny od zwrotnikowych po chłodne górskie, a Stany Zjednoczone od tropikalnej części Hawajów i Florydy po arktyczną Alaskę.

Najczęstsze pytania o strefy klimatyczne Ziemi

Ile jest stref klimatycznych Ziemi?

W popularnym podziale szkolnym wyróżnia się pięć głównych stref: równikową, zwrotnikową, podzwrotnikową, umiarkowaną i okołobiegunową. Dokładniejszy podział uwzględnia także strefy przejściowe oraz odmiany klimatu.

W jakiej strefie klimatycznej leży Polska?

Polska leży w strefie umiarkowanej ciepłej. Jej klimat określa się jako przejściowy, ponieważ łączy cechy klimatu morskiego zachodniej Europy i kontynentalnego wnętrza Eurazji.

Która strefa klimatyczna jest najcieplejsza?

Najwyższe średnie temperatury występują w strefach równikowej i zwrotnikowej. Rekordowo wysokie temperatury maksymalne częściej notuje się na suchych pustyniach zwrotnikowych niż w wilgotnych lasach równikowych.

Dlaczego granice stref klimatycznych są nieregularne?

Ich przebieg zmieniają prądy morskie, pasma górskie, wysokość nad poziomem morza, odległość od oceanu i dominujące kierunki wiatrów. Granice klimatyczne nie są więc prostymi liniami równoleżnikowymi.

Czy jedno państwo może leżeć w kilku strefach?

Tak. Dotyczy to przede wszystkim rozległych państw, takich jak Rosja, Chiny, Kanada, Stany Zjednoczone, Brazylia i Australia. Dodatkowe zróżnicowanie powodują wysokie góry.

Czym różni się strefa klimatyczna od krajobrazowej?

Strefa klimatyczna jest wyznaczana głównie na podstawie temperatury i opadów. Strefa krajobrazowa uwzględnia również roślinność, gleby, wody oraz świat zwierząt, dlatego jej granice nie zawsze są identyczne.

Mapa stref klimatycznych Ziemi pokazuje pięć głównych pasów: równikowy, zwrotnikowy, podzwrotnikowy, umiarkowany i okołobiegunowy. Ich rozmieszczenie zależy przede wszystkim od szerokości geograficznej, lecz o lokalnych warunkach decydują również oceany, prądy morskie, góry i odległość od wybrzeża.

Najłatwiej zapamiętać strefy, analizując je kolejno od równika ku biegunom. Następnie warto porównać temperatury, opady, pory roku, roślinność oraz przykłady państw. Taki układ pozwala nie tylko odtworzyć mapę, ale też wyjaśnić, dlaczego klimat poszczególnych regionów tak mocno się różni.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Województwa i ich stolice – mapa Polski, tabela oraz quiz z odpowiedziami