22 lipca w PRL: dlaczego to święto było ważniejsze dla władzy niż 11 listopada

22 lipca w PRL pełnił funkcję najważniejszego święta państwowego, ponieważ symbolicznie uzasadniał powstanie systemu politycznego podporządkowanego Związkowi Radzieckiemu. Jak informuje redakcja TopFlop, powołując się na materiały Instytutu Pamięci Narodowej, rocznicę ogłoszenia Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przedstawiano jako początek „odrodzonej” Polski, mimo że państwo polskie odzyskało niepodległość w listopadzie 1918 roku. W oficjalnym kalendarzu władz komunistycznych to nie 11 listopada, lecz 22 lipca miał wyznaczać początek nowego porządku ustrojowego.

Narodowe Święto Odrodzenia Polski ustanowiono ustawą z 22 lipca 1945 roku. Był to dzień wolny od pracy, obchodzony przez niemal cały okres istnienia Polski Ludowej poprzez oficjalne akademie, defilady, festyny, wręczanie odznaczeń i otwieranie dużych inwestycji.

Znaczenie święta wynikało nie tylko z jego miejsca w kalendarzu, lecz przede wszystkim z roli, jaką odgrywało w państwowej narracji o źródłach władzy.

Jednocześnie 11 listopada został usunięty z oficjalnych obchodów, a organizowane niezależnie uroczystości niepodległościowe podlegały kontroli aparatu bezpieczeństwa.

Manifest PKWN jako akt założycielski Polski Ludowej

Oficjalnym uzasadnieniem wyboru daty było ogłoszenie 22 lipca 1944 roku Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Dokument przedstawiano później jako polityczny fundament powojennego państwa. PKWN miał pełnić funkcję tymczasowego organu wykonawczego na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną i stopniowo przejmować administrację.

Komunistyczna propaganda utrzymywała, że komitet powstał w Chełmie i właśnie tam ogłoszono jego manifest. Według materiałów IPN tekst dokumentu został jednak przygotowany i zatwierdzony w Moskwie, a data 22 lipca została wykorzystana do stworzenia państwowego mitu założycielskiego. W oficjalnym przekazie odsuwano na dalszy plan zarówno legalne władze Rzeczypospolitej na uchodźstwie, jak i struktury Polskiego Państwa Podziemnego.

Manifest zapowiadał między innymi odbudowę kraju, reformę rolną, organizację administracji i walkę z niemieckim okupantem. Jednocześnie odmawiał legalności rządowi Rzeczypospolitej w Londynie, określając go jako władzę samozwańczą.

„Emigracyjny »rząd« w Londynie i jego delegatura w Kraju jest władzą samozwańczą”
(fragment Manifestu PKWN przytoczony przez historyczkę IPN Irenę Siwińską w materiale dotyczącym powstania powojennych władz).

Tak sformułowana narracja miała pokazać, że polityczna ciągłość II Rzeczypospolitej została przerwana, a prawowity początek powojennego państwa należy łączyć z komitetem działającym przy wsparciu Józefa Stalina. W tym układzie 22 lipca nie było zwykłą rocznicą. Stanowiło symboliczną deklarację, że źródłem władzy nie jest porządek państwowy sprzed wojny, lecz system budowany od 1944 roku.

Jak 22 lipca stał się świętem państwowym

Krajowa Rada Narodowa uchwaliła 22 lipca 1945 roku ustawę ustanawiającą Narodowe Święto Odrodzenia Polski. Akt prawny został opublikowany w Dzienniku Ustaw nr 32 pod pozycją 194. Oficjalnie święto miało upamiętniać „odrodzenie niepodległego i demokratycznego Państwa Polskiego” oraz rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Dokument jest dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych Sejmu.

„Dzień 22 lipca jest Narodowym Świętem Odrodzenia Polski”
(ustawa Krajowej Rady Narodowej z 22 lipca 1945 roku, ustanawiająca nowe święto państwowe).

Ustanowienie święta nastąpiło w okresie likwidowania lub marginalizowania symboli związanych z II Rzecząpospolitą. Komunistyczne władze potrzebowały własnego kalendarza politycznego, który przedstawiałby ich rządy jako historyczną konsekwencję wojny, zwycięstwa nad Niemcami i przemian społecznych.

Centralne miejsce zajęły trzy daty:

• 1 maja jako Święto Pracy i masowa manifestacja poparcia dla ustroju;
• 22 lipca jako rocznica powstania nowej władzy i najważniejsze święto państwowe;
• 7 listopada jako rocznica rewolucji październikowej, obecna w oficjalnym przekazie ideologicznym.

Spośród nich 22 lipca miał najbardziej państwowy charakter. Łączył ceremoniał polityczny, historię powojennego ustroju, propagandę sukcesu gospodarczego oraz przekaz o sojuszu ze Związkiem Radzieckim.

Data była przedstawiana jako początek nowej Polski: ludowej, socjalistycznej i odciętej od politycznych tradycji II Rzeczypospolitej.

Dlaczego 11 listopada zniknął z oficjalnego kalendarza

Narodowe Święto Niepodległości ustanowiono w II Rzeczypospolitej ustawą z 23 kwietnia 1937 roku. Data upamiętniała wydarzenia z listopada 1918 roku, kiedy po 123 latach zaborów odradzało się niepodległe państwo polskie. Jej symbolika była związana między innymi z Józefem Piłsudskim, objęciem przez niego dowództwa nad wojskiem oraz przejmowaniem władzy od Rady Regencyjnej.

Po II wojnie światowej komunistyczne władze nie kontynuowały oficjalnych obchodów 11 listopada. Rocznica przypominała o państwie, którego legalne instytucje działały podczas wojny na emigracji i którego polityczna tradycja pozostawała konkurencyjna wobec narracji tworzonej przez Polską Partię Robotniczą, a następnie Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą.

11 listopada odwoływał się do:

• odzyskania suwerenności po okresie zaborów;
• wielopartyjnego państwa parlamentarnego;
• przedwojennej armii, władz Rzeczypospolitej i ruchu niepodległościowego.

22 lipca symbolizował natomiast władzę wyłonioną w warunkach obecności Armii Czerwonej i politycznej dominacji Moskwy. Z punktu widzenia kierownictwa PRL obie daty opowiadały dwie sprzeczne historie o początku polskiej państwowości.

11 listopada nie zniknął jednak z pamięci społecznej. Środowiska kombatanckie, kościelne i opozycyjne organizowały nabożeństwa, składanie kwiatów oraz manifestacje. Z czasem rocznica stawała się okazją do publicznego demonstrowania przywiązania do niepodległości i sprzeciwu wobec władz. IPN wskazuje, że po mszach coraz częściej organizowano marsze oraz inne wystąpienia o charakterze wolnościowym.

„W PRL takie obchody były zakazane”
(opis obchodów 60. rocznicy odzyskania niepodległości w 1978 roku, opublikowany w „Biuletynie IPN”).

Służba Bezpieczeństwa prowadziła obserwację uczestników niezależnych uroczystości. Dokumentacja poznańskiego IPN pokazuje, że kolejne rocznice 11 listopada obejmowano kontrolą operacyjną. W 1988 roku władze zablokowały w Poznaniu planowany marsz z pochodniami, a interwencja ZOMO zakończyła się pobiciami uczestników.

Święto propagandy, inwestycji i państwowego ceremoniału

Obchody 22 lipca miały pokazywać jedność państwa, partii i społeczeństwa. Organizowano centralne akademie, przemówienia przywódców, koncerty, festyny, zawody sportowe i uroczystości wojskowe. W większych miastach odbywały się pochody lub defilady, a przestrzeń publiczną dekorowano flagami, portretami przywódców i hasłami dotyczącymi budowy socjalizmu.

Władze wykorzystywały datę do prezentowania osiągnięć gospodarczych. Na 22 lipca planowano uruchomienie fabryk, przekazanie mieszkań, oddanie dróg, mostów, szkół, obiektów kulturalnych i zakładów przemysłowych. Termin miał znaczenie propagandowe: ukończona inwestycja była przedstawiana jako „dar” społeczeństwa lub załogi dla Polski Ludowej. IPN wskazuje, że tego dnia wręczano również odznaczenia, organizowano akademie i ogłaszano amnestie, w tym obejmujące więźniów politycznych.

Jednym z najbardziej znanych przykładów było otwarcie 22 lipca 1955 roku Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, zbudowanego jako dar Związku Radzieckiego dla Polski. Data podkreślała związek inwestycji z oficjalną symboliką państwa oraz relacjami polsko-radzieckimi.

22 lipca 1952 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Wybór dnia nie był przypadkowy. Najważniejszy akt ustrojowy został powiązany z rocznicą Manifestu PKWN, co wzmacniało przekaz o ciągłości systemu rozpoczętego w 1944 roku.

W kolejnych dekadach rocznica była wykorzystywana przy obchodach okrągłych jubileuszy Polski Ludowej. Szczególnie rozbudowany charakter miały uroczystości dziesięciolecia, dwudziestopięciolecia, trzydziestolecia i czterdziestolecia PRL. Państwowe media przedstawiały je jako podsumowanie rozwoju przemysłu, urbanizacji, edukacji i infrastruktury.

Co 22 lipca znaczył dla mieszkańców PRL

Dla władz była to centralna data polityczna. Dla obywateli oznaczała przede wszystkim dzień wolny od pracy, festyny, koncerty, wydarzenia sportowe i programy rozrywkowe. Oficjalny ceremoniał ideologiczny mieszał się z wypoczynkiem i lokalnymi imprezami.

W wielu zakładach pracy okres poprzedzający święto wiązał się jednak z presją na wykonanie planów produkcyjnych lub zakończenie inwestycji. Zobowiązania podejmowane „na cześć 22 lipca” miały dowodzić aktywności załóg i poparcia dla polityki partii. Państwowa propaganda przedstawiała te działania jako dobrowolny wkład pracowników w rozwój kraju.

Uroczystości nie miały przez cały okres PRL identycznego charakteru. Ich skala zależała od sytuacji politycznej i gospodarczej. Inaczej wyglądały w okresie stalinizmu, inaczej podczas stabilizacji rządów Władysława Gomułki i Edwarda Gierka, a jeszcze inaczej w kryzysowych latach osiemdziesiątych. Niezmienna pozostawała jednak podstawowa funkcja święta: przypominanie, że obowiązujący system wywodzi swoją legitymację z wydarzeń lipca 1944 roku.

Powrót 11 listopada i koniec święta 22 lipca

Narodowe Święto Niepodległości zostało przywrócone ustawą z 15 lutego 1989 roku, podczas trwających obrad Okrągłego Stołu. Był to jeden z symbolicznych kroków podejmowanych przez słabnące władze komunistyczne w okresie narastających zmian politycznych. IPN określa tę decyzję jako próbę przejęcia inicjatywy wobec opozycji, dla której 11 listopada pozostawał jedną z najważniejszych dat historycznych.

22 lipca formalnie przestał być świętem państwowym na podstawie ustawy z 6 kwietnia 1990 roku. Akt prawny zniósł Narodowe Święto Odrodzenia Polski, usuwając z kalendarza datę związaną z Manifestem PKWN i oficjalnym początkiem Polski Ludowej.

Zmiana oznaczała odwrócenie hierarchii symbolicznej obowiązującej przez dziesięciolecia. 11 listopada ponownie stał się oficjalnym świętem niepodległości, natomiast 22 lipca utracił status święta państwowego i dnia wolnego od pracy.

22 lipca było więc ważniejsze od 11 listopada wyłącznie w oficjalnym porządku politycznym PRL. Państwo przeznaczało na jego obchody aparat administracyjny, media, ceremoniał wojskowy i program wielkich inwestycji. 11 listopada pozostawał poza oficjalnym kalendarzem, lecz przetrwał w pamięci historycznej, działalności Kościoła, środowisk kombatanckich i opozycji.

Historia obu dat pokazuje, że kalendarz świąt państwowych był jednym z narzędzi walki o pamięć. Władze PRL próbowały zastąpić tradycję odzyskania niepodległości opowieścią o „odrodzeniu” państwa pod kierownictwem komunistów. Po upadku systemu przywrócono symbolikę opartą na wydarzeniach 1918 roku, a 22 lipca pozostał przede wszystkim świadectwem polityki historycznej Polski Ludowej.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Kiedy zaczęto numerować domy w Polsce i skąd wzięły się numery mieszkań w kamienicach oraz blokach