Święto Wojska Polskiego obchodzone 15 sierpnia upamiętnia zwycięstwo odniesione przez polskie siły w Bitwie Warszawskiej w sierpniu 1920 roku, ale sama data nie oznacza jednego, łatwego do wskazania momentu rozstrzygnięcia. Jak informuje redakcja TopFlop na podstawie materiałów Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, Muzeum Wojska Polskiego i Instytutu Pamięci Narodowej, walki na rozległym froncie trwały przez kilka dni, a ich wynik był rezultatem obrony przedpola stolicy, działań nad Wkrą, pracy wywiadu oraz polskiego przeciwuderzenia znad Wieprza.
Data 15 sierpnia stała się oficjalnym świętem żołnierskim dopiero trzy lata później. Rozkazem ministra spraw wojskowych gen. Stanisława Szeptyckiego z 4 sierpnia 1923 roku ustanowiono ją Świętem Żołnierza. Po II wojnie światowej tradycję usunięto z oficjalnego kalendarza, a władze komunistyczne przeniosły święto wojska na 12 października, rocznicę bitwy pod Lenino. Sejm przywrócił 15 sierpnia jako Święto Wojska Polskiego ustawą z 30 lipca 1992 roku.
Bitwa Warszawska nie rozegrała się jednego dnia
Określenie „Bitwa Warszawska” obejmuje zespół operacji prowadzonych w połowie sierpnia 1920 roku na obszarze znacznie większym niż sama Warszawa. Walki toczyły się między innymi pod Radzyminem i Ossowem, nad Wkrą oraz na kierunku, z którego ruszyło polskie uderzenie znad Wieprza. Nie była to zatem pojedyncza bitwa stoczona 15 sierpnia pod murami stolicy, lecz wieloetapowa operacja angażująca kilka armii i zgrupowań.
Latem 1920 roku Armia Czerwona, po odrzuceniu wojsk polskich z terenów zajętych podczas wyprawy kijowskiej, szybko przesuwała się na zachód. Wojska Frontu Zachodniego dowodzonego przez Michaiła Tuchaczewskiego dotarły na przedpola Warszawy, a polskie dowództwo przygotowało obronę stolicy i plan kontruderzenia na skrzydło przeciwnika.
Główne elementy polskiej operacji obejmowały:
- zatrzymanie radzieckiego natarcia na przedpolach Warszawy, szczególnie w rejonie Radzymina i Ossowa;
- działania 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego nad Wkrą, wiążące i odrzucające część sił przeciwnika;
- przeciwuderzenie znad Wieprza rozpoczęte 16 sierpnia pod dowództwem Józefa Piłsudskiego;
- wykorzystanie informacji zdobywanych przez polski radiowywiad i kryptologów.
Dzień 15 sierpnia znalazł się w centrum późniejszej pamięci historycznej, ponieważ właśnie wtedy polska obrona zaczęła odzyskiwać inicjatywę, choć zasadnicze przeciwuderzenie znad Wieprza ruszyło następnego dnia.
Co wydarzyło się 13, 14 i 15 sierpnia 1920 roku
13 sierpnia Armia Czerwona rozpoczęła intensywne uderzenie na warszawskie przedmoście. Szczególnie ciężkie walki rozgorzały w rejonie Radzymina, którego utrata otwierała przeciwnikowi drogę w kierunku stolicy, oraz pod Ossowem. W kolejnych godzinach miejscowości przechodziły z rąk do rąk, a polskie dowództwo kierowało na zagrożone odcinki odwody.
14 sierpnia trwały walki o ustabilizowanie obrony. Pod Ossowem poległ kapelan wojskowy ks. Ignacy Skorupka, uczestniczący w działaniach 236. Pułku Piechoty Armii Ochotniczej. Jego śmierć stała się później jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli bitwy, choć nie przesądziła samodzielnie o wyniku całej operacji. Rozstrzygnięcie zależało od skoordynowanych działań prowadzonych na kilku kierunkach.
15 sierpnia polskie oddziały prowadziły skuteczne kontrataki na przedpolach stolicy. Odzyskanie Radzymina i osłabienie radzieckiego naporu miały duże znaczenie operacyjne i psychologiczne. Jednocześnie 5. Armia gen. Sikorskiego rozwijała działania nad Wkrą, zmuszając dowództwo radzieckie do reagowania na zagrożenie na północnym odcinku frontu.
Dopiero 16 sierpnia ruszyła przygotowana wcześniej ofensywa znad Wieprza. Polskie zgrupowanie uderzyło w słabo zabezpieczone lewe skrzydło i zaplecze wojsk Tuchaczewskiego. Manewr doprowadził do przerwania radzieckiego ugrupowania i przyspieszył odwrót jednostek Frontu Zachodniego.
Kto przygotował plan operacji
Szkolne skróty często sprowadzają Bitwę Warszawską do jednego dowódcy albo jednego manewru. Dokumenty i opracowania historyczne wskazują jednak na pracę całego Naczelnego Dowództwa, dowódców poszczególnych frontów i armii oraz sztabów przygotowujących rozkazy operacyjne.
Kluczowe role pełnili:
- Józef Piłsudski jako Naczelny Wódz i dowódca grupy uderzeniowej znad Wieprza;
- gen. Tadeusz Rozwadowski jako szef Sztabu Generalnego;
- gen. Józef Haller jako dowódca Frontu Północnego;
- gen. Władysław Sikorski jako dowódca 5. Armii walczącej nad Wkrą;
- dowódcy armii i dywizji broniących podejść do Warszawy.
Znaczenie miała także przewaga informacyjna. Polski radiowywiad przechwytywał komunikację Armii Czerwonej, a kryptolodzy odczytywali część szyfrowanych depesz. Informacje o rozmieszczeniu i zamiarach przeciwnika wspierały przygotowanie operacji, choć zwycięstwo zależało również od mobilizacji wojska, odporności oddziałów oraz wykonania rozkazów na poszczególnych odcinkach frontu.
Skąd wzięła się nazwa „Cud nad Wisłą”
Określenie „Cud nad Wisłą” utrwaliło się w debacie publicznej i propagandzie politycznej po zwycięstwie. Z czasem zaczęło funkcjonować jako popularna nazwa całej Bitwy Warszawskiej. Nie jest jednak nazwą wojskowej operacji ani precyzyjnym opisem jej przebiegu.
Sformułowanie podkreślało skalę zmiany sytuacji: jeszcze na początku sierpnia Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, a kilkanaście dni później jej Front Zachodni znajdował się w odwrocie. W sensie militarnym wynik bitwy był efektem planowania, mobilizacji, informacji wywiadowczych, walk obronnych oraz manewru wykonanego przez polskie wojska.
Religijna interpretacja zwycięstwa była wzmacniana także przez zbieżność daty 15 sierpnia z katolicką uroczystością Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Państwowe Święto Wojska Polskiego ma jednak odrębną podstawę historyczną i prawną.
Dlaczego wybrano właśnie 15 sierpnia
W 1923 roku minister spraw wojskowych gen. Stanisław Szeptycki wydał Rozkaz Dzienny nr 126, ustanawiający 15 sierpnia Świętem Żołnierza. Data miała symbolizować zwycięstwo odniesione podczas wojny polsko-bolszewickiej i upamiętniać żołnierzy poległych w walkach o niepodległość państwa.
„Dzień 15-go sierpnia jest Świętem Żołnierza”.
(Rozkaz Dzienny nr 126 Ministerstwa Spraw Wojskowych z 4 sierpnia 1923 roku).
W oficjalnym uzasadnieniu odwoływano się nie tylko do zwycięstwa dowódców, ale także do pamięci poległych i zbiorowego wysiłku wojska. Święto miało obejmować żołnierzy różnych formacji, w tym uczestników wcześniejszych walk o granice i niepodległość.
„Wojsko i społeczeństwo czci chwałę oręża polskiego, której uosobieniem i wyrazem jest żołnierz”.
(Gen. Stanisław Szeptycki, rozkaz ustanawiający Święto Żołnierza, 4 sierpnia 1923 roku).
Święto obchodzono w II Rzeczypospolitej, podczas okupacji w środowiskach polskiego podziemia i wojska, a także w pierwszych latach powojennych. W 1947 roku komunistyczne władze zastąpiły je obchodzonym 12 października Dniem Wojska Polskiego, związanym z rocznicą bitwy pod Lenino z 1943 roku.
Powrót święta w 1992 roku
Po zmianie ustroju rozpoczęto prace nad przywróceniem przedwojennej tradycji. Początkowo rozważano także ustanowienie święta wojska 3 maja, jednak podczas prac parlamentarnych zdecydowano się na datę 15 sierpnia, bezpośrednio związaną ze zwycięstwem nad Armią Czerwoną.
30 lipca 1992 roku Sejm uchwalił ustawę o ustanowieniu Święta Wojska Polskiego. Jej pierwszy artykuł zawiera jednoznaczny zapis:
„Dzień 15 sierpnia ustanawia się Świętem Wojska Polskiego”.
(Ustawa z 30 lipca 1992 roku, art. 1).
Pierwsze centralne obchody po przywróceniu daty odbyły się 15 sierpnia 1992 roku przy Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Współcześnie święto obejmuje państwowe uroczystości, apele pamięci, nominacje i odznaczenia wojskowe, wydarzenia w garnizonach oraz prezentacje wyposażenia Sił Zbrojnych.
Co dokładnie upamiętnia 15 sierpnia
15 sierpnia nie jest rocznicą zakończenia wojny polsko-bolszewickiej. Po Bitwie Warszawskiej walki trwały nadal. We wrześniu 1920 roku Wojsko Polskie odniosło kolejne ważne zwycięstwo w bitwie nad Niemnem, a działania wojenne zakończył rozejm podpisany w październiku. Pokój zawarto w Rydze 18 marca 1921 roku.
Święto upamiętnia przede wszystkim:
- żołnierzy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej;
- zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej i obronę niepodległości w 1920 roku;
- poległych w walkach o granice i suwerenność państwa;
- tradycję polskich formacji wojskowych odrodzonych po 1918 roku.
Bitwa Warszawska była momentem przełomowym, ale nie jedynym starciem, które przesądziło o wyniku wojny. Jej znaczenie wynikało z zatrzymania ofensywy Frontu Zachodniego, rozbicia jego ugrupowania i odzyskania przez stronę polską inicjatywy strategicznej. Z tego powodu 15 sierpnia stał się symbolem całego zwycięstwa, choć działania decydujące o jego skali trwały także po tej dacie.
Święto Wojska Polskiego łączy zatem trzy porządki: pamięć o żołnierzach, rocznicę przełomu militarnego z 1920 roku oraz tradycję państwową ustanowioną w 1923 i przywróconą ustawą w 1992 roku.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce? Historia od kolonii robotniczych do ROD
