Kleszcze latem nie znikają wraz z końcem wiosennego szczytu aktywności. Nadal żerują w lasach, parkach, ogrodach, na łąkach i terenach rekreacyjnych, choć podczas upałów mogą ograniczać ruch w najbardziej suchych godzinach dnia. Ich aktywność zależy przede wszystkim od temperatury, wilgotności, dostępu do żywicieli oraz warunków panujących przy powierzchni gleby — informuje redakcja TopFlop, powołując się na dane Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób.
W Polsce okres aktywności kleszczy może rozpoczynać się już w marcu i trwać do października lub listopada. Najwyższa liczebność aktywnych osobników jest zwykle obserwowana od maja do czerwca, a następnie we wrześniu i październiku. Nie oznacza to jednak, że w lipcu lub sierpniu zagrożenie ustępuje. Kleszcze nadal poszukują żywicieli, szczególnie w zacienionych, wilgotnych miejscach, gdzie ściółka i roślinność chronią je przed wysychaniem.
Dlaczego wysoka temperatura nie kończy sezonu na kleszcze
Kleszcze są organizmami zmiennocieplnymi, dlatego ich zachowanie pozostaje silnie uzależnione od temperatury otoczenia. Wzrost temperatury po zimie pobudza je do aktywności, ale bardzo suche i gorące powietrze zwiększa ryzyko utraty wody. Pajęczaki reagują wtedy ograniczeniem żerowania i schodzą niżej — do wilgotnej ściółki, pomiędzy źdźbła traw lub pod warstwę liści.
Po ochłodzeniu, opadach deszczu albo wzroście wilgotności mogą ponownie wspinać się na rośliny i oczekiwać na przechodzącego żywiciela. Letnia aktywność nie przebiega więc równomiernie przez całą dobę. W gorące, suche południe część kleszczy pozostaje ukryta, natomiast większą aktywność można obserwować rano, późnym popołudniem, po deszczu oraz w miejscach stale zacienionych.
Według polskich służb sanitarnych kleszcze mogą być najbardziej aktywne od pojawienia się porannej rosy do południa, a następnie od późnego popołudnia do zmroku. Lokalne warunki mogą jednak zmieniać ten rytm. Trawnik podlewany codziennie, wilgotny ogród albo zacieniony park mogą zapewniać odpowiednie warunki nawet podczas fali upałów.
Cykl życia kleszcza trwa kilka lat
Najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem w Polsce i znacznej części Europy jest kleszcz pospolity, czyli Ixodes ricinus. Jego cykl życiowy trwa zazwyczaj od dwóch do czterech lat i obejmuje cztery główne etapy: jajo, larwę, nimfę i postać dorosłą.
Każda aktywna postać rozwojowa — larwa, nimfa i osobnik dorosły — potrzebuje krwi żywiciela, aby przejść do kolejnego etapu albo, w przypadku dorosłej samicy, złożyć jaja. Kleszcz nie spędza całego życia na jednym zwierzęciu. Po zakończeniu żerowania odpada, ukrywa się w środowisku i przechodzi dalszy rozwój.
| Etap rozwoju | Typowi żywiciele | Znaczenie dla człowieka |
|---|---|---|
| Jajo | Nie żeruje | Rozwija się w środowisku, zwykle w wilgotnej ściółce |
| Larwa | Małe ssaki, ptaki, gady | Jest bardzo mała i może zostać niezauważona na skórze |
| Nimfa | Małe i średnie kręgowce, człowiek | Często odpowiada za zakażenia, ponieważ trudno ją dostrzec |
| Dorosły kleszcz | Duże ssaki, zwierzyna, człowiek | Samice pobierają dużą ilość krwi przed złożeniem jaj |
Latem w środowisku mogą być obecne różne stadia rozwojowe. Szczególne znaczenie epidemiologiczne mają nimfy. Są znacznie mniejsze od dorosłych samic, dlatego człowiek może przez dłuższy czas nie zauważyć ich przyczepienia do skóry.
Kleszcze nie rodzą się automatycznie zakażone każdym patogenem. Mogą nabyć bakterie, wirusy lub inne drobnoustroje podczas żerowania na zakażonych zwierzętach. Następnie część patogenów może być przenoszona na kolejnego żywiciela.
Gdzie kleszcze występują podczas lata
Kleszcze nie skaczą z drzew i nie latają. Przebywają przede wszystkim przy powierzchni ziemi, w ściółce oraz na niskiej roślinności. ECDC wskazuje, że mogą wspinać się na trawy i krzewy do wysokości około 80 centymetrów, skąd przyczepiają się do przechodzącego człowieka lub zwierzęcia.
Najczęściej można je spotkać w:
- lasach liściastych i mieszanych;
- na obrzeżach lasów i wzdłuż leśnych ścieżek;
- wysokich trawach, zaroślach i paprociach;
- parkach miejskich oraz na terenach nadrzecznych;
- ogrodach, zwłaszcza zacienionych i wilgotnych;
- na działkach rekreacyjnych;
- wokół miejsc odwiedzanych przez sarny, gryzonie, ptaki i inne zwierzęta;
- na niekoszonych poboczach oraz terenach zielonych między osiedlami.
Ryzyko kontaktu nie ogranicza się zatem do wyprawy do lasu. Do ukłucia może dojść podczas koszenia trawy, pracy w ogrodzie, spaceru z psem, pikniku, zbierania jagód albo zabawy dziecka w parku.
NIZP PZH podaje, że w Polsce stwierdzono 19 gatunków kleszczy. Największe znaczenie medyczne ma szeroko rozpowszechniony Ixodes ricinus, będący wektorem i rezerwuarem licznych drobnoustrojów chorobotwórczych.
Jak ograniczyć ryzyko ukłucia
Podstawą ochrony jest połączenie kilku metod. Sam repelent albo długie spodnie nie zapewniają pełnego zabezpieczenia, ale stosowane razem wyraźnie zmniejszają prawdopodobieństwo kontaktu.
Przed wyjściem na teren zielony należy:
- założyć długie spodnie i odzież z długimi rękawami;
- wybrać zakryte buty;
- stosować repelenty zgodnie z instrukcją producenta;
- wybierać jasne ubrania, na których łatwiej zauważyć kleszcza;
- omijać wysokie trawy i gęste zarośla;
- poruszać się środkiem wyznaczonych ścieżek.
Po powrocie trzeba dokładnie obejrzeć całe ciało. Szczególnej kontroli wymagają pachwiny, pachy, okolice pępka, zgięcia kolan i łokci, skóra za uszami, linia włosów oraz owłosiona skóra głowy. U dzieci kleszcze często przyczepiają się w górnych partiach ciała.
Odzież należy wytrzepać lub wyprać, a po spacerze warto wziąć prysznic. Trzeba również obejrzeć psa lub kota, ponieważ zwierzę może przynieść kleszcza do mieszkania. Zalecenia dotyczące ubioru, repelentów oraz kontroli skóry publikują polskie stacje sanitarno-epidemiologiczne i Światowa Organizacja Zdrowia.
Co zrobić po zauważeniu kleszcza
Przyczepionego kleszcza należy usunąć możliwie szybko. Najlepiej chwycić go cienką pęsetą lub specjalnym przyrządem jak najbliżej powierzchni skóry, a następnie wyciągnąć zdecydowanym, kontrolowanym ruchem.
Nie należy smarować kleszcza olejem, masłem, kremem, alkoholem ani innymi substancjami. Nie wolno go przypalać, zgniatać ani wykręcać palcami. Takie działania nie ułatwiają bezpiecznego usunięcia i mogą zwiększać ryzyko kontaktu z płynami ustrojowymi pajęczaka.
Po usunięciu miejsce ukłucia trzeba zdezynfekować i obserwować skórę oraz ogólne samopoczucie. Konsultacji lekarskiej wymaga między innymi rozszerzająca się zmiana skórna przypominająca rumień, gorączka, silne bóle głowy, bóle mięśni i stawów, osłabienie albo objawy neurologiczne.
Brak rumienia nie wyklucza zakażenia. Jednocześnie niewielkie zaczerwienienie bezpośrednio po usunięciu kleszcza może być miejscową reakcją na ukłucie i nie musi oznaczać boreliozy. Rozpoznanie choroby powinno opierać się na objawach klinicznych, wywiadzie oraz ocenie lekarza.
Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu to różne choroby
Kleszcze mogą przenosić między innymi bakterie wywołujące boreliozę oraz wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Są to odrębne choroby, wymagające innego postępowania.
Przeciwko boreliozie nie ma obecnie powszechnie dostępnego szczepienia dla ludzi. Chorobę leczy się antybiotykami po rozpoznaniu przez lekarza. Szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu jest dostępna, ale nie chroni przed boreliozą ani przed samym ukłuciem kleszcza. WHO wskazuje, że szczepienia przeciw KZM są skuteczną metodą profilaktyki w regionach, w których wirus występuje endemicznie.
Letnie wakacje, pobyt na działce i aktywność na świeżym powietrzu zwiększają liczbę sytuacji, w których człowiek może wejść w kontakt z kleszczem. Dlatego ochrona powinna obowiązywać przez cały sezon — nie tylko podczas wiosennego szczytu aktywności tych pajęczaków.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Jak rozpoznać rośliny inwazyjne w Polsce: barszcz Sosnowskiego, rdestowiec i nawłoć
