Dlaczego osy są bardziej agresywne pod koniec lata — to pytanie powraca szczególnie w sierpniu i we wrześniu, gdy owady częściej pojawiają się przy stołach, koszach na odpady, owocach i otwartych napojach, informuje redakcja TopFlop, preferencje pokarmowe os zmieniają się w ciągu sezonu: wcześniej intensywniej poszukują pokarmu białkowego, natomiast późnym latem coraz częściej wybierają źródła cukru.
Nie oznacza to jednak, że owady nagle stają się agresywne wyłącznie z powodu głodu. Pod koniec lata kolonie osiągają największą liczebność, zmieniają się zadania robotnic, maleje zapotrzebowanie gniazda na pokarm dla larw, a tysiące dorosłych osobników zaczynają intensywniej szukać łatwo dostępnych węglowodanów. W efekcie dochodzi do większej liczby spotkań os z ludźmi, zwłaszcza podczas posiłków na zewnątrz.
Kolonia jest wtedy największa
Wiosną pojedyncza zapłodniona królowa rozpoczyna budowę gniazda i wychowuje pierwsze robotnice. Kolejne pokolenia przejmują zdobywanie pokarmu, rozbudowę konstrukcji, opiekę nad larwami oraz obronę kolonii. W ciągu lata liczba osobników stopniowo rośnie, dlatego w sierpniu i we wrześniu aktywność wokół dojrzałego gniazda może być znacznie większa niż na początku sezonu.
Według władz Oksfordu przeciętne gniazdo może w szczycie sezonu liczyć od około 2 tys. do 5 tys. osobników, choć wyjątkowo duże kolonie bywają liczniejsze. Lokalne dane nie stanowią uniwersalnej normy dla każdego gatunku i regionu, ale dobrze pokazują skalę sezonowego wzrostu kolonii.
„Sierpień i wrzesień to okres największych rozmiarów i największej aktywności gniazda” — informuje urząd miejski Oksfordu w materiale dotyczącym biologii i zwalczania os.
Większa liczba os oznacza więcej osobników wylatujących po pokarm i więcej przypadkowych kontaktów z człowiekiem. To może tworzyć wrażenie nagłej zmiany usposobienia całej populacji, choć część wzrostu ryzyka wynika po prostu z liczebności kolonii i nasilonego ruchu wokół gniazda.
W tym czasie w gnieździe pojawiają się również osobniki rozrodcze — przyszłe królowe oraz samce. Nowozelandzki instytut Manaaki Whenua wskazuje, że produkcja płodnych osobników rozpoczyna się późnym latem i jesienią, gdy roczny cykl kolonii wchodzi w końcową fazę.
Dlaczego osy przestają szukać głównie mięsa?
W pierwszej części lata robotnice polują na muchy, gąsienice, pająki i inne bezkręgowce. Zdobyte białko nie jest jednak przeznaczone przede wszystkim dla dorosłych os. Trafia do rozwijających się larw, które potrzebują go do wzrostu.
Dorosłe robotnice wykorzystują głównie pokarm bogaty w łatwo przyswajalne węglowodany. Mogą pobierać nektar, soki owocowe, spadź oraz inne słodkie płyny. Badania nad odżywianiem os społecznych opisują także wymianę pokarmu pomiędzy larwami a dorosłymi osobnikami. Robotnice dostarczają larwom zdobycz, a larwy wydzielają substancje odżywcze pobierane następnie przez dorosłe osy.
Kiedy rozwój kolonii zwalnia i liczba larw wymagających karmienia maleje, spada również zapotrzebowanie na pokarm pochodzenia zwierzęcego. Royal Horticultural Society opisuje tę zmianę bezpośrednio:
„Później latem, gdy gniazda minęły szczyt rozwoju, zapotrzebowanie na białko zwierzęce maleje, a osy często poszukują substancji słodkich” — podaje Royal Horticultural Society.
Dlatego pod koniec sezonu osy częściej interesują się produktami, które znajdują na ludzkich stołach. Przyciągają je między innymi dojrzałe i uszkodzone owoce, dżemy, słodkie wypieki, soki, napoje gazowane oraz resztki pozostawione w otwartych pojemnikach.
Najczęstsze źródła zainteresowania os to:
- otwarte puszki, szklanki i butelki ze słodkimi napojami;
- przejrzałe owoce oraz owoce opadłe pod drzewami;
- niezabezpieczone kosze i pojemniki na odpady;
- słodycze, sosy, mięso i resztki jedzenia pozostawione na stole.
University of Minnesota Extension wskazuje, że dorosłe osy pobierają cukry między innymi z soków dojrzałych owoców oraz spadzi. Pod koniec lata niektóre osy społeczne zaczynają intensywnie przeszukiwać miejsca, w których znajdują się żywność i napoje spożywane przez ludzi.
„Pod koniec lata i jesienią niektóre osy stają się natarczywymi poszukiwaczami ludzkiego jedzenia” — podaje University of Minnesota Extension w poradniku dotyczącym os i pszczół.
Nie każda osa szuka konfliktu
Określenie „agresywne osy” jest uproszczeniem. Osa żerująca na owocu lub brzegu szklanki zwykle próbuje zdobyć pokarm, a nie zaatakować człowieka. Ryzyko użądlenia rośnie, gdy owad zostanie przygnieciony, uderzony, uwięziony w ubraniu albo uzna, że człowiek zbliżył się do gniazda.
Szczególnej ostrożności wymaga sąsiedztwo wejścia do gniazda. Robotnice bronią kolonii i mogą reagować na gwałtowne ruchy, drgania podłoża albo próby rozbierania konstrukcji. University of Minnesota Extension zaleca pozostawienie gniazda w spokoju, jeśli znajduje się ono z dala od miejsc intensywnie używanych przez ludzi i nie stwarza bezpośredniego zagrożenia.
Największym błędem przy stole jest gwałtowne machanie rękami, próba rozgniecenia owada lub picie z pojemnika, do którego mogła wejść osa. Użądlenia w obrębie ust i gardła są szczególnie niebezpieczne ze względu na ryzyko szybko narastającego obrzęku.
Aby ograniczyć ryzyko:
- Zakrywaj napoje i przed wypiciem sprawdzaj wnętrze puszki, butelki lub szklanki.
- Usuwaj resztki jedzenia i wycieraj rozlane słodkie płyny.
- Nie chodź boso w pobliżu opadłych owoców.
- Nie blokuj wejścia do aktywnego gniazda i nie próbuj usuwać go przez uderzanie, zalewanie lub podpalanie.
- Gdy osa siada na ciele, zachowaj spokój i pozwól jej odlecieć albo strąć ją powolnym ruchem.
Osy pełnią ważną funkcję w środowisku
W pierwszej części sezonu osy społeczne intensywnie chwytają inne owady, którymi karmią larwy. Ich zdobyczą mogą być gąsienice, muchy, mszyce i inne bezkręgowce uznawane w ogrodach za szkodniki. Natural History Museum podkreśla, że mimo złej reputacji osy odgrywają istotną rolę w ekosystemach.
RHS również wskazuje, że polowanie robotnic może ograniczać liczebność owadów uszkadzających rośliny. Dorosłe osy odwiedzają ponadto kwiaty i pobierają nektar, uczestnicząc w przenoszeniu pyłku, choć nie są tak wyspecjalizowanymi zapylaczami jak pszczoły.
Nie ma więc uzasadnienia dla niszczenia każdego zauważonego gniazda. Interwencja jest potrzebna przede wszystkim wtedy, gdy kolonia znajduje się przy wejściu do budynku, w ścianie użytkowanego pomieszczenia, przy placu zabaw, tarasie albo w miejscu, w którym regularnie przebywa osoba uczulona na jad.
Co zrobić po użądleniu osy?
Osa, w przeciwieństwie do pszczoły miodnej, zazwyczaj nie pozostawia żądła w skórze i może użądlić więcej niż raz. Typową reakcją miejscową jest ból, zaczerwienienie i obrzęk w okolicy wkłucia. Miejsce należy umyć, a następnie można zastosować zimny okład owinięty tkaniną.
Pilnej pomocy wymaga pojawienie się objawów ogólnych, takich jak:
- duszność, świszczący oddech lub uczucie zaciskania gardła;
- obrzęk języka, warg albo twarzy;
- rozległa pokrzywka;
- osłabienie, zawroty głowy lub utrata przytomności;
- gwałtowny spadek ciśnienia;
- szybko narastające dolegliwości po użądleniu.
Serwis Pacjent.gov.pl opisuje anafilaksję jako ciężką i szybko rozwijającą się reakcję, która może prowadzić do wstrząsu oraz bezpośredniego zagrożenia życia. Osoba posiadająca zaleconą adrenalinę w automatycznym wstrzykiwaczu powinna zastosować ją zgodnie z indywidualnymi zaleceniami lekarza, a następnie wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999.
Późnoletnia obecność os przy jedzeniu wynika więc z kilku nakładających się procesów: maksymalnej liczebności kolonii, ograniczenia opieki nad larwami, zmiany potrzeb pokarmowych oraz łatwej dostępności cukru w otoczeniu człowieka.
Nie każda zbliżająca się osa zamierza użądlić, ale gwałtowna reakcja człowieka może zwiększyć ryzyko bezpośredniego kontaktu.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce? Historia od kolonii robotniczych do ROD
