Stan wojenny w Polsce rozpoczął się w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku od zatrzymań działaczy opozycji, zajmowania siedzib „Solidarności”, blokady łączności oraz rozmieszczenia wojska i milicji w miastach. O godzinie 6 rano Polskie Radio nadało przemówienie generała Wojciecha Jaruzelskiego, który poinformował o utworzeniu Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego i wprowadzeniu nadzwyczajnych ograniczeń na terenie całego kraju — podaje redakcja TopFlop, powołując się na materiały Instytutu Pamięci Narodowej.
Dla milionów mieszkańców Polski decyzja władz oznaczała natychmiastową zmianę codziennego życia. Wprowadzono godzinę milicyjną, ograniczono podróże, zamknięto granice, przerwano połączenia telefoniczne, poddano kontroli listy i rozmowy, zawieszono działalność związków zawodowych oraz zakazano strajków i zgromadzeń. Tysiące osób internowano bez wyroku sądu, a zakłady pracy o strategicznym znaczeniu objęto militaryzacją.
Operacja rozpoczęła się przed oficjalnym ogłoszeniem dekretu
Przygotowania do siłowego przejęcia kontroli nad krajem trwały długo przed grudniem 1981 roku. Służba Bezpieczeństwa opracowała listy osób przeznaczonych do zatrzymania, wytypowała obiekty opozycji oraz przygotowała operacje blokowania informacji i łączności.
W nocy z 12 na 13 grudnia milicjanci i funkcjonariusze SB wkroczyli do mieszkań działaczy NSZZ „Solidarność”, opozycjonistów, intelektualistów i osób uznanych przez władze za potencjalne zagrożenie. Równocześnie zajmowano siedziby struktur związkowych, drukarnie i pomieszczenia, w których przechowywano dokumenty organizacji.
Akcja internowania otrzymała kryptonim „Jodła”. Operacja „Azalia” obejmowała przejęcie central telefonicznych, obiektów radia i telewizji oraz innych punktów systemu łączności. Według materiałów IPN dotyczących wprowadzenia stanu wojennego telefony zamilkły na około miesiąc, zanim zaczęto częściowo przywracać połączenia podlegające kontroli.
Formalną podstawą represji miał być dekret Rady Państwa z 12 grudnia 1981 roku. Dokument został jednak opublikowany w Dzienniku Ustaw dopiero 14 grudnia, choć jego przepisy zastosowano wcześniej. Rada Państwa przyjęła dekret w czasie trwającej sesji Sejmu, mimo że zgodnie z ówczesną konstytucją nie mogła w tym okresie wydawać dekretów z mocą ustawy.
W wyroku z 16 marca 2011 roku Trybunał Konstytucyjny uznał przepisy dekretu oraz uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego za niezgodne z Konstytucją PRL i Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych.
Godzina milicyjna od 22.00 do 6.00
Jednym z najbardziej odczuwalnych ograniczeń była godzina milicyjna, obowiązująca początkowo zazwyczaj od godziny 22.00 do 6.00. W wyznaczonych godzinach przebywanie poza domem bez odpowiedniej przepustki mogło zakończyć się zatrzymaniem, kontrolą dokumentów albo przewiezieniem do komisariatu.
W niektórych miastach i okresach godziny zakazu zmieniano. Lokalne władze mogły zaostrzać ograniczenia w związku ze strajkami, demonstracjami lub obawami przed protestami. Przepustki wydawano między innymi pracownikom zakładów działających w systemie zmianowym, personelowi medycznemu oraz osobom wykonującym zadania uznane za niezbędne.
Kontrole prowadzili funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej, patrole wojskowe oraz wspólne posterunki służb. Sprawdzano dokumenty, cel podróży i zezwolenia. Osoba jadąca do innego miasta lub województwa mogła potrzebować dodatkowej zgody władz administracyjnych.
Najważniejsze ograniczenia w pierwszym okresie stanu wojennego obejmowały:
- godzinę milicyjną, najczęściej od 22.00 do 6.00;
- zakaz organizowania strajków, zgromadzeń i manifestacji;
- obowiązek uzyskiwania przepustek na część podróży;
- zamknięcie granic i ograniczenie wyjazdów zagranicznych;
- zawieszenie działalności związków zawodowych i wielu organizacji;
- cenzurę listów, telegramów i później przywracanych rozmów telefonicznych;
- zakaz rozpowszechniania niezależnych wydawnictw;
- militaryzację strategicznych zakładów pracy;
- możliwość internowania bez postępowania sądowego.
Internowania bez wyroku i prawa do skutecznej obrony
Internowanie było decyzją administracyjną, a nie karą orzeczoną przez sąd. Oznaczało pozbawienie wolności bez wcześniejszego procesu i bez wykazania popełnienia przestępstwa. Zatrzymanych przewożono do komend, a następnie do więzień i specjalnie utworzonych ośrodków odosobnienia.
Wśród internowanych znaleźli się przywódcy „Solidarności”, członkowie regionalnych władz związku, działacze opozycyjni, dziennikarze, naukowcy, studenci i osoby związane z niezależną kulturą. Zatrzymano także Lecha Wałęsę, którego izolowano osobno od większości działaczy.
Łącznie w czasie obowiązywania przepisów o internowaniu wydano ponad 10 tysięcy decyzji wobec blisko 9,7 tysiąca osób. Część ludzi zatrzymywano więcej niż raz. Liczba osób osadzonych jednocześnie zmieniała się, ponieważ niektórych zwalniano, a na ich miejsce trafiali kolejni opozycjoniści.
Rodziny często przez wiele godzin lub dni nie wiedziały, dokąd wywieziono zatrzymaną osobę. Informacji poszukiwano na komisariatach, w zakładach karnych, parafiach i punktach pomocy organizowanych przez Kościół oraz środowiska opozycyjne. Dzieci pozostawały bez jednego lub obojga rodziców, a rodziny traciły główne źródło utrzymania.
Ośrodki internowania działały między innymi w Białołęce, Jaworzu, Strzebielinku, Gołdapi, Uhercach, Wierzchowie Pomorskim, Łupkowie, Nowym Łupkowie i Darłówku. Warunki różniły się zależnie od miejsca, lecz internowani podlegali stałemu nadzorowi, kontroli korespondencji i ograniczeniom widzeń.
Wojsko, milicja i pojazdy opancerzone na ulicach
Na potrzeby operacji władze zmobilizowały dziesiątki tysięcy żołnierzy, funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, Służby Bezpieczeństwa i oddziałów ZOMO. Na ulice skierowano czołgi, transportery opancerzone i wojskowe samochody. Posterunki pojawiły się przy dworcach, urzędach, rozgłośniach, zakładach przemysłowych i najważniejszych skrzyżowaniach.
Na początku działało tylko kilka kontrolowanych przez państwo tytułów prasowych. Telewizja i radio nadawały komunikaty władz, wystąpienia członków WRON oraz programy uzasadniające wprowadzenie stanu wojennego. Prezenterzy telewizyjni występowali w mundurach, co miało podkreślać wojskowy charakter zarządzania państwem.
Rozwiązania zastosowane w grudniu 1981 roku dotyczyły również gospodarki. Do zmilitaryzowanych przedsiębiorstw skierowano komisarzy wojskowych. Pracownicy takich zakładów podlegali szczególnej dyscyplinie, a odmowa wykonania polecenia lub udział w strajku mogły być traktowane jak naruszenie obowiązków wynikających ze służbowego podporządkowania.
Codzienność bez telefonów i swobodnego dostępu do informacji
Wyłączenie telefonów szczególnie dotknęło osoby chore, starsze i mieszkające samotnie. Przez pierwsze tygodnie problemem było nawet wezwanie pogotowia lub straży pożarnej. Informacje przekazywano osobiście, przez sąsiadów, zakłady pracy, parafie i punkty medyczne.
Po częściowym przywróceniu połączeń rozmówcy słyszeli komunikat ostrzegający, że rozmowa jest kontrolowana. Państwo rozbudowało system cenzury korespondencji i telekomunikacji, uzyskując dostęp do prywatnych informacji, nastrojów społecznych i kontaktów osób podejrzewanych o działalność opozycyjną.
Listy mogły być otwierane, zatrzymywane lub oznaczane pieczęcią informującą o kontroli. Z zagranicy docierały natomiast paczki żywnościowe, odzież, leki i artykuły higieniczne. Pomoc rozdzielały parafie, organizacje kościelne i nieformalne grupy wspierające rodziny represjonowanych.
Brak niezależnej prasy zwiększył znaczenie zagranicznych rozgłośni, w tym Radia Wolna Europa, BBC i Głosu Ameryki. Audycji słuchano mimo zagłuszania sygnału. Powstawały też podziemne biuletyny, ulotki i czasopisma drukowane poza państwowym systemem cenzury.
Kolejki, kartki i pogłębiające się niedobory
Stan wojenny wprowadzono w czasie głębokiego kryzysu gospodarczego. Reglamentacja części towarów istniała już wcześniej, jednak kolejne ograniczenia, zakłócenia produkcji i transportu oraz niewydolność centralnie sterowanej gospodarki pogłębiły problemy z zaopatrzeniem.
Na kartki sprzedawano między innymi mięso, cukier, masło, mąkę, ryż, alkohol, papierosy, środki czystości, obuwie i paliwo. Zakres reglamentacji zmieniał się w kolejnych miesiącach. Samo posiadanie kartki nie gwarantowało zakupu — towar często nie docierał do sklepu albo kończył się po obsłużeniu części kolejki.
Codzienność wielu rodzin wyznaczało zdobywanie żywności. Kolejki tworzyły się nocą, prowadzono społeczne listy oczekujących, a członkowie rodziny zmieniali się przed sklepem. Informacje o dostawach przekazywano pocztą pantoflową.
Według opracowania Muzeum Historii Polski o życiu codziennym podczas stanu wojennego szczególne znaczenie zyskały paczki przysyłane z zagranicy i lepiej zaopatrzonych regionów kraju. Zawartość paczek uzupełniała braki w sklepach i pomagała rodzinom osób internowanych lub zwolnionych z pracy.
Pacyfikacje strajków i ofiary śmiertelne
Po ogłoszeniu stanu wojennego protesty rozpoczęły się w setkach zakładów. Władze odpowiadały blokadami, zatrzymaniami i użyciem siły. Do pacyfikacji kierowano ZOMO, milicję, wojsko, transportery opancerzone, armatki wodne i środki chemiczne.
Najtragiczniejszym wydarzeniem pierwszych dni była pacyfikacja kopalni „Wujek” w Katowicach 16 grudnia 1981 roku. Funkcjonariusze plutonu specjalnego ZOMO użyli broni palnej przeciwko strajkującym górnikom. Zginęło dziewięciu pracowników kopalni, a wielu zostało rannych.
Ofiary śmiertelne odnotowano również podczas innych interwencji, demonstracji, zatrzymań i działań aparatu represji. Ustalenie pełnej liczby osób, których śmierć pozostawała w związku ze stanem wojennym, jest trudne ze względu na charakter dokumentacji, tuszowanie części zdarzeń oraz różne kryteria przyjmowane przez badaczy.
Najważniejsze daty stanu wojennego
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| Noc z 12 na 13 grudnia 1981 | Rozpoczęcie internowań, blokada łączności i operacji aparatu bezpieczeństwa |
| 13 grudnia 1981 | Publiczne ogłoszenie stanu wojennego przez Wojciecha Jaruzelskiego |
| 14 grudnia 1981 | Opublikowanie dekretu o stanie wojennym w Dzienniku Ustaw |
| 16 grudnia 1981 | Pacyfikacja kopalni „Wujek”; śmierć dziewięciu górników |
| 8 października 1982 | Uchwalenie ustawy o związkach zawodowych, która doprowadziła do formalnej delegalizacji „Solidarności” |
| 31 grudnia 1982 | Zawieszenie stanu wojennego |
| 22 lipca 1983 | Formalne zniesienie stanu wojennego |
Stan wojenny został zniesiony, ale represyjne przepisy pozostały
Stan wojenny zawieszono 31 grudnia 1982 roku, a formalnie zniesiono 22 lipca 1983 roku. Nie oznaczało to natychmiastowego zakończenia represji. Część regulacji wprowadzonych w okresie wojskowego zarządzania państwem przeniesiono do zwykłego ustawodawstwa, a opozycjoniści nadal byli obserwowani, zatrzymywani, skazywani i zwalniani z pracy.
„Solidarność” została zdelegalizowana, lecz jej struktury kontynuowały działalność w podziemiu. Drukowano niezależną prasę, organizowano pomoc dla więźniów i ich rodzin, prowadzono tajne spotkania oraz dokumentowano przypadki przemocy ze strony państwa.
Stan wojenny nie był wyłącznie serią decyzji politycznych i działań służb. Dla mieszkańców Polski oznaczał kontrolę codziennych rozmów, strach przed nocnym zatrzymaniem, brak informacji o bliskich, kolejki po podstawowe produkty, obowiązek posiadania przepustek i stałą obecność uzbrojonych patroli. Skutki tych wydarzeń pozostawały odczuwalne długo po lipcu 1983 roku.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Katastrofa w Czarnobylu: minuta po minucie, przyczyny awarii i skutki dla Europy
