Czarny ołówek błyszczy na papierze, ponieważ jego ślad najczęściej powstaje z grafitu — materiału o naturalnym, metaliczno-szarym połysku, którego drobne płatki układają się na powierzchni kartki i odbijają padające światło. Jak informuje redakcja TopFlop, Derwent oraz opracowania Metropolitan Museum of Art, efekt staje się szczególnie widoczny w mocno zacienionych miejscach, wielokrotnie pokrywanych miękkim ołówkiem.
Nie oznacza to, że ołówek jest wadliwy ani że zastosowano niewłaściwą technikę. Połysk jest jedną z podstawowych cech klasycznego grafitu. Problem pojawia się wtedy, gdy artysta chce uzyskać bardzo ciemne, optycznie matowe partie, a kolejne warstwy ołówka zamiast pogłębiać czerń zaczynają tworzyć srebrzystą powierzchnię. W takich miejscach skuteczniejszy może być węgiel rysunkowy, czarna kredka bezolejowa albo specjalny grafit matowy.
Grafit nie jest czarnym barwnikiem
Materiał znajdujący się wewnątrz zwykłego ołówka nie jest ołowiem. Rdzeń produkuje się przede wszystkim z grafitu połączonego z glinką oraz innymi składnikami odpowiadającymi za twardość, spoistość i sposób prowadzenia ołówka po papierze.
Grafit jest odmianą węgla o charakterystycznej budowie warstwowej. Atomy węgla tworzą w nim płaskie struktury, które łatwo przesuwają się względem siebie. Podczas rysowania mikroskopijne fragmenty materiału odrywają się od rdzenia i pozostają między włóknami papieru.
Grafit nie daje idealnie neutralnej czerni. Jego naturalny kolor jest ciemnoszary, a pod światło może nabierać srebrzystego lub metalicznego odcienia.
W publikacji Metropolitan Museum of Art poświęconej rysunkom Jean-Baptiste’a Greuze’a opisano połysk grafitu widoczny przy bocznym oświetleniu. Muzealni badacze wykorzystują ten efekt również do identyfikowania grafitowych linii znajdujących się pod innymi warstwami rysunku.
„Graphite’s sheen, viewed in a raking light, reveals the ruled lines” — połysk grafitu oglądany w świetle padającym pod kątem ujawnia linie konstrukcyjne.
(Metropolitan Museum of Art, opis technologiczny rysunku Greuze’a)
Ślad ołówka wygląda zatem inaczej zależnie od ustawienia pracy i źródła światła. Oglądany na wprost może wydawać się głęboki i równomierny. Po przechyleniu kartki ciemny fragment zaczyna odbijać światło, przez co staje się jaśniejszy od otaczających go matowych powierzchni.
Dlaczego mocniejsze dociskanie ołówka zwiększa połysk
Połysk narasta wraz z liczbą warstw i siłą nacisku. Pierwsze pociągnięcia pozostawiają cząstki grafitu głównie w zagłębieniach faktury papieru. Kolejne wypełniają wolne przestrzenie, zgniatają włókna i wyrównują powierzchnię.
Przy mocnym nacisku dochodzi do wygładzenia, określanego w praktyce rysunkowej jako polerowanie powierzchni. Płatki grafitu układają się coraz bardziej płasko i tworzą zwartą warstwę. Taka powierzchnia odbija światło znacznie wyraźniej niż luźne, nieregularnie rozłożone drobiny.
Najczęściej połysk zwiększają:
- miękkie ołówki nakładane wieloma warstwami;
- silny nacisk i wielokrotne pocieranie tego samego miejsca;
- gładki papier o słabo zaznaczonej fakturze.
Ołówki klasy B zawierają rdzeń pozwalający uzyskać ciemniejsze i bardziej miękkie ślady niż twarde ołówki H. Nie oznacza to jednak, że każdy bardzo miękki ołówek da czerń porównywalną z węglem. Po przekroczeniu określonego poziomu kolejne warstwy klasycznego grafitu częściej zwiększają połysk niż rzeczywistą głębię tonu.
Faber-Castell, opisując standardową skalę twardości, wskazuje, że oznaczenia H, F, HB i B odpowiadają różnym zastosowaniom w pisaniu i rysowaniu, a miękkie stopnie pozwalają tworzyć ciemniejsze ślady.
Dlaczego grafit nie daje takiej czerni jak węgiel
Grafit i węgiel rysunkowy są materiałami opartymi na węglu, lecz zachowują się na papierze inaczej. Klasyczny grafit daje ślad stosunkowo gładki, precyzyjny i szary. Węgiel jest zwykle bardziej ziarnisty, matowy oraz optycznie ciemniejszy.
Winsor & Newton w instrukcji przygotowanej we współpracy z Tate opisuje grafit jako materiał twardszy i bardziej szary, a węgiel jako miększy i bardziej ziarnisty. Różnica ta jest szczególnie widoczna w dużych zacienionych płaszczyznach.
„The graphite is harder and greyer and the charcoal softer and more grainy”.
(Winsor & Newton i Tate, przewodnik po technikach rysunkowych Johna Singera Sargenta)
Ziarnista warstwa węgla rozprasza światło w wielu kierunkach. Nie tworzy tak łatwo zwartej, wypolerowanej powierzchni jak grafit, dlatego głębokie cienie pozostają matowe podczas oglądania pracy pod różnymi kątami.
Węgiel kompresowany pozwala uzyskać szczególnie intensywne tony. Faber-Castell określa go jako najczarniejszy spośród produkowanych materiałów rysunkowych i przeznacza do tworzenia bardzo głębokich, mocnych śladów.
„Compressed charcoal is the blackest drawing material that can be produced”.
(Faber-Castell, oficjalna charakterystyka węgla kompresowanego Pitt)
Węgiel lepiej sprawdza się w najciemniejszych cieniach, ale jest mniej odporny na ścieranie i łatwiej rozmazuje się podczas pracy lub transportu.
Węgiel naturalny i kompresowany dają różne rezultaty
Nie każdy węgiel rysunkowy tworzy równie głęboką czerń. Węgiel naturalny, wykonywany między innymi z wypalanych gałązek wierzby lub winorośli, jest lekki, miękki i łatwy do usunięcia. Pozwala szybko budować duże plamy, lecz jego najciemniejszy ton bywa bardziej szary niż w przypadku węgla kompresowanego.
Węgiel kompresowany powstaje ze sproszkowanego materiału połączonego spoiwem i uformowanego w sztyft albo rdzeń kredki. Jest gęstszy, kryje mocniej i mocniej przywiera do papieru. Z tego powodu nadaje się do najgłębszych cieni, źrenic, ciemnych włosów, wnętrz przedmiotów oraz miejsc, które mają stanowić tonalny punkt odniesienia całego rysunku.
Podstawowe różnice są następujące:
- węgiel naturalny — lżejszy ślad, łatwe rozcieranie i usuwanie;
- węgiel kompresowany — ciemniejszy ton, większa trwałość i silniejsze krycie;
- kredka węglowa — większa kontrola nad linią i detalem.
Winsor & Newton produkuje węgiel wierzbowy w kilku grubościach, przeznaczony zarówno do szkicowania, jak i budowania cienia, faktury oraz głębi. Producent podkreśla, że odpowiednio wypalane sztyfty pozwalają uzyskać zróżnicowane ślady zależnie od nacisku i średnicy materiału.
Kiedy wybrać klasyczny ołówek grafitowy
Połysk nie dyskwalifikuje grafitu. Ołówek pozostaje jednym z najbardziej kontrolowalnych materiałów do rysowania. Pozwala prowadzić cienkie linie, stopniować nacisk, budować subtelne półtony oraz precyzyjnie opracowywać detale.
Grafit jest odpowiedni przede wszystkim do:
- konstrukcji rysunku, konturów i drobnych szczegółów;
- jasnych oraz średnich wartości tonalnych;
- płynnych przejść między światłem i cieniem.
Ołówki twarde, na przykład H, 2H lub 4H, pozostawiają jaśniejszą i bardziej precyzyjną linię. HB oraz B nadają się do szkicu i podstawowego modelowania. Miękkie stopnie 2B–8B pozwalają rozwijać ciemniejsze partie, lecz przy intensywnym nakładaniu mogą silnie odbijać światło.
Firma Staedtler wskazuje, że ołówki grafitowe umożliwiają tworzenie czystych linii, faktur i zróżnicowanych tonów od szarości do czerni. Zakres tonalny zależy jednak nie tylko od oznaczenia ołówka, lecz także od papieru, nacisku i sposobu prowadzenia narzędzia.
Kiedy przejść z grafitu na węgiel
Zmiana materiału jest uzasadniona, gdy najciemniejsza partia rysunku przestaje się pogłębiać, a zamiast tego staje się coraz bardziej błyszcząca. Nie należy wówczas automatycznie zwiększać nacisku. Dalsze polerowanie może zamknąć fakturę papieru i utrudnić przyjęcie kolejnej warstwy.
Bezpieczniejsza kolejność pracy obejmuje najpierw ustalenie konstrukcji i półtonów grafitem, a następnie zastosowanie węgla w miejscach wymagających matowej czerni. Przed połączeniem materiałów warto wykonać próbę na osobnym fragmencie tego samego papieru. Grafitowa, mocno wygładzona warstwa może utrudnić osiadanie węgla.
Najciemniejszy materiał powinien być używany selektywnie. Jeżeli cała praca zostanie od początku pokryta maksymalną czernią, zabraknie zakresu do dalszego różnicowania cieni.
W technice mieszanej pomocne są kredki węglowe, które zapewniają większą precyzję niż szerokie sztyfty. Do dużych powierzchni lepszy będzie miękki węgiel naturalny lub kompresowany, nanoszony bokiem. Drobne akcenty można wzmacniać zaostrzoną kredką węglową.
Grafit matowy ogranicza refleksy bez zmiany techniki
Alternatywą dla węgla jest specjalnie opracowany grafit matowy. Materiał nadal zachowuje charakter ołówka grafitowego, ale jego formuła ogranicza odbicie światła. Pozwala to uzyskać ciemniejsze partie bez typowego srebrzystego refleksu.
Faber-Castell opisuje serię Pitt Graphite Matte jako grafit zapewniający ograniczone odbicie na papierze, większą gęstość tonalną i głębszy efekt przestrzenny. Ołówki są dostępne w miękkich stopniach przeznaczonych do ciemnego rysunku monochromatycznego.
Takie narzędzie jest przydatne, gdy artysta chce zachować płynność i precyzję grafitu, ale nie zamierza wprowadzać bardziej pylącego węgla. Nie eliminuje ono jednak znaczenia papieru i nacisku. Mocne polerowanie każdej suchej warstwy może zmienić sposób, w jaki powierzchnia reaguje na światło.
Papier wpływa na czerń i połysk
Faktura papieru decyduje o tym, gdzie osadzają się drobiny materiału. Papier gładki sprzyja czystej linii i detalom, lecz szybciej tworzy zwartą, błyszczącą warstwę grafitu. Papier o wyraźniejszym ziarnie zatrzymuje materiał w zagłębieniach, dzięki czemu ślad pozostaje bardziej zróżnicowany i mniej jednolicie wypolerowany.
Do rysunku łączącego grafit z węglem lepiej nadaje się papier o umiarkowanej fakturze, określanej jako medium grain lub medium tooth. Powierzchnia powinna być wystarczająco szorstka, aby zatrzymać węgiel, ale nie tak agresywna, by uniemożliwiać opracowanie szczegółów.
Tate oferuje papiery o gramaturze 220 g/m² przeznaczone między innymi do grafitu i węgla, natomiast w zestawach rysunkowych przygotowanych wspólnie z Winsor & Newton stosuje papier o średnim ziarnie. Pokazuje to, że jeden arkusz może obsługiwać oba media, pod warunkiem odpowiedniej faktury i gramatury.
Jak dobrać materiał do ciemnych partii rysunku
Do jasnych i średnich tonów wystarczający będzie grafit. Zapewnia kontrolę, pozwala stopniowo rozwijać modelunek i łatwo łączy się z gumką chlebową. W głębokich cieniach należy ocenić, czy połysk jest częścią zamierzonego efektu.
Gdy powierzchnia ma wyglądać metalicznie, mokro albo satynowo, refleks grafitu może zostać świadomie wykorzystany. Jeżeli cień ma pozostać matowy niezależnie od kąta oglądania, właściwszy będzie węgiel kompresowany, kredka węglowa lub grafit matowy.
Praktyczny podział materiałów wygląda następująco:
- grafit — detal, konstrukcja, półtony i kontrolowane przejścia;
- grafit matowy — ciemne partie z ograniczonym odbiciem;
- węgiel — najgłębsze, matowe cienie i szerokie plamy.
Po ukończeniu pracy węglem trzeba zabezpieczyć rysunek przed tarciem. Producenci fiksatyw wskazują, że preparaty utrwalające zwiększają przyczepność cząstek pasteli, węgla, kredy i grafitu do podłoża. Fiksatyw może jednak wpłynąć na ton i kontrast, dlatego najpierw należy sprawdzić jego działanie na próbce.
Połysk czarnego ołówka nie wynika z samego koloru, lecz z fizycznych właściwości grafitu, liczby warstw, nacisku i faktury papieru. Grafit pozostaje właściwym wyborem do detalu oraz stopniowania szarości. Węgiel daje natomiast głębszą, bardziej matową czerń, dlatego lepiej sprawdza się w najciemniejszych partiach obrazu. Dobór materiału powinien wynikać z planowanej powierzchni: grafit odbija światło, węgiel je rozprasza, a specjalny grafit matowy stanowi rozwiązanie pośrednie.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Dlaczego czarny ołówek błyszczy na papierze? Grafit, węgiel i dobór materiału do ciemnych partii
