Porozumienia sierpniowe 1980 – 21 postulatów, strajki i narodziny Solidarności

Porozumienia sierpniowe 1980 zakończyły największą falę strajków w historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i otworzyły drogę do utworzenia pierwszego w bloku wschodnim niezależnego od władz związku zawodowego informuje TopFlop. Protest rozpoczęty 14 sierpnia w Stoczni Gdańskiej szybko przestał dotyczyć wyłącznie przywrócenia Anny Walentynowicz do pracy i podwyżek płac.

Robotnicy utworzyli Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, sformułowali 21 wspólnych żądań i rozpoczęli negocjacje dotyczące praw pracowniczych, wolności słowa, więźniów politycznych oraz prawa do strajku.

Porozumienie w Gdańsku podpisano 31 sierpnia 1980 roku, dzień po zakończeniu negocjacji w Szczecinie. Kolejne umowy zawarto 3 września w Jastrzębiu-Zdroju oraz 11 września w Hucie Katowice. Nie był to jeden dokument sporządzony podczas jednego spotkania, lecz seria porozumień między delegacjami rządowymi a przedstawicielami protestujących zakładów.

Ich najważniejszym skutkiem były narodziny Solidarności, która w ciągu kilkunastu miesięcy zgromadziła około 10 milionów członków i stała się największą niezależną organizacją społeczną w PRL.

Dlaczego w Polsce wybuchły strajki w sierpniu 1980 roku

Bezpośrednim tłem protestów był narastający kryzys gospodarczy. Pod koniec lat 70. państwo miało problemy z obsługą zagranicznego zadłużenia, produkcja przemysłowa traciła tempo, a sklepy nie były w stanie zapewnić podstawowych towarów. Kolejki, reglamentacja i nieoficjalny handel stały się częścią codzienności wielu rodzin.

1 lipca 1980 roku władze wprowadziły podwyżki cen części mięsa i wędlin sprzedawanych w stołówkach oraz bufetach zakładowych. Nie ogłoszono ich jako jednej ogólnokrajowej reformy.

Zmiany pojawiały się w poszczególnych zakładach i natychmiast wywoływały lokalne protesty płacowe.

Pierwsze znaczące strajki rozpoczęły się między innymi w Mielcu, Tarnowie, Poznaniu i Warszawie. Szczególnie istotny był protest kolejarzy i pracowników zakładów przemysłowych w Lublinie w lipcu 1980 roku. Protestujący zatrzymywali produkcję, ale unikali wychodzenia na ulice, pamiętając o brutalnym stłumieniu wcześniejszych wystąpień.

Doświadczenia Czerwca 1976 w Radomiu, Ursusie i Płocku pokazały, że uliczna demonstracja może zakończyć się pobiciami, aresztowaniami i masowymi zwolnieniami. Latem 1980 roku dominował więc strajk okupacyjny: załoga pozostawała w zakładzie, zabezpieczała maszyny i wybierała własnych przedstawicieli.

Robotnicy nie kwestionowali jeszcze otwarcie całego systemu politycznego. Żądali jednak mechanizmów, które pozwalałyby kontrolować decyzje dyrekcji, władz partyjnych i państwowych.

Najważniejsze przyczyny protestów obejmowały:

• wzrost cen żywności bez odpowiadającego mu wzrostu płac;
• chroniczne braki mięsa, cukru, podstawowych artykułów i leków;
• spadek realnej wartości wynagrodzeń;
• nieprzejrzysty system premii oraz przywilejów dla kadry kierowniczej;
• brak legalnych organizacji reprezentujących pracowników;
• cenzurę informacji o protestach i problemach gospodarczych;
• pamięć o ofiarach Grudnia 1970 oraz represjach po Czerwcu 1976;
• zwalnianie z pracy osób zaangażowanych w działalność opozycyjną.

Strajki lipcowe zazwyczaj kończyły się lokalnymi podwyżkami i ustępstwami dyrekcji. W sierpniu robotnicy Wybrzeża poszli dalej: połączyli żądania ekonomiczne z politycznymi oraz stworzyli wspólną reprezentację wielu przedsiębiorstw.

Strajk w Stoczni Gdańskiej i sprawa Anny Walentynowicz

7 sierpnia 1980 roku Anna Walentynowicz, operatorka suwnicy i działaczka Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, została zwolniona ze Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Do osiągnięcia wieku emerytalnego brakowało jej pięciu miesięcy.

Oficjalnie zarzucano jej naruszenie dyscypliny pracy, lecz zwolnienie było związane z działalnością opozycyjną.

Protest przygotowywali działacze związani z Wolnymi Związkami Zawodowymi Wybrzeża, w tym Bogdan Borusewicz, Jerzy Borowczak, Bogdan Felski i Ludwik Prądzyński. Strajk rozpoczął się rano 14 sierpnia na wydziale K-3, po czym objął kolejne części stoczni. Do zakładu przedostał się Lech Wałęsa, zwolniony ze stoczni kilka lat wcześniej.

Pierwsze żądania miały charakter zakładowy. Robotnicy domagali się powrotu Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy do pracy, podwyżki płac, gwarancji bezpieczeństwa dla uczestników protestu oraz budowy pomnika ofiar Grudnia 1970.

Dyrekcja zgodziła się na większość warunków. 16 sierpnia Lech Wałęsa ogłosił zakończenie strajku, a część pracowników zaczęła opuszczać teren stoczni. Decyzja stworzyła jednak poważny problem: inne zakłady Trójmiasta nadal protestowały w obronie stoczniowców i mogły zostać pozostawione bez wspólnego wsparcia.

Anna Walentynowicz, Alina Pieńkowska, Ewa Ossowska i część delegatów zatrzymywali wychodzących robotników. Strajk został wznowiony, ale już jako protest solidarnościowy prowadzony nie tylko w interesie jednej załogi.

„Broniąc jednego człowieka, każdy bronił swojej godności” — mówiła Anna Walentynowicz we wrześniu 1980 roku, wspominając sens wspólnego protestu.

Ta zmiana zadecydowała o historycznym znaczeniu wydarzeń. Gdyby protest zakończył się 16 sierpnia, pozostałby kolejnym sporem dotyczącym płac i zwolnień. Jego kontynuacja umożliwiła powstanie ponadzakładowej reprezentacji robotników.

Jak powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

W nocy z 16 na 17 sierpnia w Stoczni Gdańskiej utworzono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. MKS miał reprezentować wszystkie przedsiębiorstwa, które przyłączyły się do protestu i uznały wspólny zestaw żądań.

Na jego czele stanął Lech Wałęsa, a w prezydium znaleźli się przedstawiciele różnych zakładów.

Każda przyłączająca się załoga wybierała delegatów. Przywozili oni własne postulaty dotyczące płac, warunków pracy, zaopatrzenia, mieszkań i praw obywatelskich. Początkowo zgłoszono ich tysiące, dlatego konieczne było stworzenie krótszej listy obowiązującej wszystkich uczestników protestu.

W opracowaniu ostatecznych żądań brało udział osiemnaście osób. 21 postulatów MKS sformułowano w nocy z 16 na 17 sierpnia, a następnie ogłoszono załogom i mieszkańcom. Postulaty zapisali na dwóch drewnianych tablicach Arkadiusz Rybicki i Maciej Grzywaczewski.

MKS przejął część funkcji, których nie wykonywały oficjalne związki zawodowe. Organizował łączność między zakładami, zbierał informacje o protestach, prowadził negocjacje i ustalał zasady bezpieczeństwa. Przy stoczni działały służby porządkowe, drukarnia, punkt informacyjny oraz zaplecze żywnościowe.

Najważniejszą zasadą było wspólne zakończenie protestu. Żaden zakład nie miał wracać do pracy po uzyskaniu wyłącznie własnych korzyści. Rozwiązanie to ograniczało możliwość rozbijania strajku przez zawieranie oddzielnych porozumień z kolejnymi przedsiębiorstwami.

Liczba zakładów reprezentowanych przez gdański MKS rosła z każdym dniem. W końcowej fazie negocjacji komitet reprezentował kilkaset przedsiębiorstw z różnych części regionu i kraju.

21 postulatów MKS – pełna lista żądań robotników

Pierwsze żądania dotyczyły ustroju relacji między pracownikami a państwem. Robotnicy domagali się prawa do tworzenia wolnych związków zawodowych, gwarancji prawa do strajku oraz bezpieczeństwa osób uczestniczących w protestach. Były to postulaty podważające monopol kontrolowanych przez partię organizacji pracowniczych.

Kolejne punkty odnosiły się do wolności słowa, dostępu do mediów, uwolnienia więźniów politycznych i zaprzestania represji za przekonania. Lista obejmowała też kwestie gospodarcze: podwyżki płac, zaopatrzenie rynku, dodatki drożyźniane, emerytury, urlopy macierzyńskie, ochronę zdrowia i dostęp do mieszkań.

Pełny zestaw przedstawiał się następująco:

1. Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych.
2. Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkujących i osób wspierających protest.
3. Przestrzeganie wolności słowa, druku i publikacji oraz ograniczenie cenzury.
4. Przywrócenie praw osobom zwolnionym po protestach, uwolnienie więźniów politycznych i zaprzestanie represji.
5. Podanie w mediach informacji o utworzeniu MKS oraz publikowanie jego żądań.
6. Przedstawienie rzeczywistych działań służących wyprowadzeniu kraju z kryzysu.
7. Wypłacenie wynagrodzenia za okres strajku ze środków przeznaczonych na oficjalne związki zawodowe.
8. Podwyższenie wynagrodzenia każdego pracownika o 2 tysiące złotych miesięcznie.
9. Zagwarantowanie automatycznego wzrostu płac wraz ze wzrostem cen.
10. Zapewnienie pełnego zaopatrzenia rynku krajowego w żywność.
11. Zniesienie cen komercyjnych oraz sprzedaży towarów za waluty wymienialne na rynku wewnętrznym.
12. Dobór kadry kierowniczej według kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej.
13. Wprowadzenie kartek na mięso i jego przetwory do czasu opanowania sytuacji rynkowej.
14. Obniżenie wieku emerytalnego lub umożliwienie wcześniejszego przejścia na emeryturę po określonym stażu.
15. Zrównanie starych rent i emerytur z aktualnie wypłacanymi świadczeniami.
16. Poprawa warunków pracy służby zdrowia i zapewnienie pełnej opieki medycznej.
17. Zapewnienie odpowiedniej liczby miejsc w żłobkach i przedszkolach.
18. Wprowadzenie trzyletniego płatnego urlopu macierzyńskiego na wychowanie dziecka.
19. Skrócenie czasu oczekiwania na mieszkanie.
20. Podwyższenie diet i dodatku za rozłąkę.
21. Wprowadzenie wszystkich sobót wolnych od pracy.

„Zaakceptować niezależne od partii i pracodawców wolne związki zawodowe” — głosił pierwszy postulat MKS.

Lista nie była jednolitym programem politycznym. Łączyła żądania ustrojowe, prawa obywatelskie i bardzo konkretne problemy życia codziennego. Dzięki temu mogły się z nią utożsamiać zarówno środowiska opozycyjne, jak i osoby niezwiązane wcześniej z działalnością polityczną.

Jak można podzielić 21 postulatów

Kategoria	Numery postulatów	Główny zakres
Prawa związkowe i strajkowe	1–2	Niezależne związki, prawo do protestu, bezpieczeństwo strajkujących
Wolności obywatelskie	3–5	Wolność słowa, media, więźniowie polityczni, informacja o MKS
Reforma państwa i gospodarki	6, 11–12	Informacja o kryzysie, ograniczenie przywilejów, dobór kadry według kompetencji
Płace i ceny	7–10	Wynagrodzenia, dodatki drożyźniane, zaopatrzenie rynku
Świadczenia społeczne	13–20	Emerytury, zdrowie, opieka nad dziećmi, mieszkania, diety
Czas pracy	21	Wolne soboty

Najbardziej przełomowe były pierwsze trzy punkty. Uderzały nie w pojedynczą decyzję dyrektora czy ministra, lecz w mechanizmy kontroli społeczeństwa przez państwo.

Cztery porozumienia sierpniowo-wrześniowe

Określenie „Porozumienia Sierpniowe” najczęściej kojarzy się z dokumentem podpisanym w Gdańsku. W rzeczywistości chodzi o kilka porozumień zawartych w najważniejszych ośrodkach strajkowych. Poszczególne komitety prowadziły własne negocjacje i przedstawiały częściowo odmienne postulaty.

W Szczecinie rozmowy z komisją rządową prowadził MKS kierowany przez Mariana Jurczyka. Porozumienie podpisano 30 sierpnia. Dokument przewidywał między innymi możliwość tworzenia samorządnych związków zawodowych, choć jego zapisy były pod tym względem mniej jednoznaczne niż ustalenia gdańskie.

31 sierpnia porozumienie w Stoczni Gdańskiej podpisali Lech Wałęsa oraz wicepremier Mieczysław Jagielski. Strona rządowa uznała prawo pracowników do zakładania nowych związków zawodowych, niezależnych od władz administracyjnych i gospodarczych.

Zaakceptowano również prawo do strajku pod warunkiem opracowania odpowiednich regulacji.

3 września podpisano porozumienie w Jastrzębiu-Zdroju, gdzie protestowali przede wszystkim górnicy. Jednym z kluczowych rezultatów było uznanie pięciodniowego tygodnia pracy oraz stopniowa likwidacja pracy w wolne soboty i niedziele.

11 września zawarto porozumienie w Hucie Katowice w Dąbrowie Górniczej. Ustalenia rozszerzały możliwość tworzenia niezależnych związków na cały kraj i wzmacniały ogólnopolskie znaczenie wcześniejszych umów.

Ośrodek	Data podpisania	Przedstawiciel protestujących	Główny rezultat
Szczecin	30 sierpnia 1980	Marian Jurczyk	Uznanie prawa do tworzenia samorządnych organizacji związkowych
Gdańsk	31 sierpnia 1980	Lech Wałęsa	Zgoda na niezależne związki zawodowe i prawo do strajku
Jastrzębie-Zdrój	3 września 1980	Jarosław Sienkiewicz	Pięciodniowy tydzień pracy i postulaty górnicze
Huta Katowice	11 września 1980	Andrzej Rozpłochowski	Ogólnokrajowy zakres niezależnych związków

Umowy różniły się szczegółami, ale razem tworzyły polityczny i prawny fundament dla nowej organizacji. Władze zgodziły się na ustępstwa, których wcześniej nie dopuszczał żaden rząd komunistyczny w Europie Środkowo-Wschodniej.

Jak przebiegały negocjacje w Stoczni Gdańskiej

Delegacja rządowa z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim przybyła do Stoczni Gdańskiej 23 sierpnia. Rozmowy odbywały się w Sali BHP i były transmitowane przez stoczniowy radiowęzeł. Delegaci zakładów mogli dzięki temu kontrolować przebieg negocjacji i reagować na proponowane ustępstwa.

Strona rządowa próbowała ograniczyć rozmowy do problemów gospodarczych. Przedstawiciele MKS utrzymywali jednak, że bez niezależnych związków zawodowych żadne porozumienie płacowe nie będzie trwałe.

Organizacja kontrolowana przez partię nie mogła skutecznie pilnować realizacji obietnic składanych przez tę samą władzę.

Do stoczni przybyła grupa ekspertów, która pomagała przygotowywać rozwiązania prawne i analizować propozycje rządu. W jej skład wchodzili między innymi Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jadwiga Staniszkis, Bohdan Cywiński i Waldemar Kuczyński.

Nie wszyscy uczestnicy protestu oceniali rolę ekspertów tak samo. Część obawiała się, że mogą dążyć do zbyt daleko idącego kompromisu. Ostateczne decyzje pozostawały jednak w rękach MKS i delegatów strajkujących przedsiębiorstw.

Podstawową przeszkodą była konstytucyjna zasada kierowniczej roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Rząd nie chciał zgodzić się na organizację, która mogłaby działać poza kontrolą partii. Strajkujący odmawiali natomiast przyjęcia kolejnej struktury podporządkowanej państwu.

Porozumienie osiągnięto dzięki formule uznającej kierowniczą rolę PZPR w państwie, ale jednocześnie dopuszczającej związki niezależne od administracji i pracodawców. Był to kompromis zapisany językiem istniejącego ustroju, lecz w praktyce tworzący w nim ogromny wyłom.

Podpisanie Porozumienia Gdańskiego 31 sierpnia

Dokument podpisano 31 sierpnia 1980 roku w Sali BHP Stoczni Gdańskiej. Lech Wałęsa użył dużego długopisu z wizerunkiem Jana Pawła II. Stronę rządową reprezentował wicepremier Mieczysław Jagielski.

Podpisanie umowy nie oznaczało, że wszystkie postulaty zostały natychmiast spełnione. Część punktów wymagała ustaw, rozporządzeń i długotrwałych negocjacji. Najważniejsze było jednak oficjalne uznanie prawa do organizowania się poza strukturami kontrolowanymi przez państwo.

Po podpisaniu dokumentu Wałęsa ogłosił zakończenie strajku. Do zgromadzonego przed bramą tłumu skierował słowa, które stały się jednym z symboli Sierpnia 1980:

„Mamy niezależne, samorządne związki zawodowe i prawo do strajków” — powiedział Lech Wałęsa 31 sierpnia 1980 roku.

Strajkujący wracali do pracy, ale rozpoczął się znacznie trudniejszy etap: budowa organizacji, przygotowanie statutu i próba wyegzekwowania przyjętych zobowiązań. Państwowa administracja nadal dysponowała aparatem bezpieczeństwa, cenzurą, mediami i kontrolą nad sądami.

Powstanie NSZZ „Solidarność”

17 września 1980 roku przedstawiciele komitetów założycielskich z różnych regionów spotkali się w Gdańsku. Zdecydowali, że nie powstanie luźna federacja regionalnych organizacji, lecz jeden ogólnopolski związek zawodowy. Przyjął on nazwę Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”.

Nazwę zaproponował Karol Modzelewski, a charakterystyczne czerwone logo zaprojektował Jerzy Janiszewski. Rejestracja związku nie przebiegła bez konfliktu. Sąd Wojewódzki w Warszawie próbował samodzielnie dopisać do statutu deklarację o kierowniczej roli PZPR, co wywołało protesty.

10 listopada 1980 roku Sąd Najwyższy zarejestrował statut w uzgodnionej formie, z odrębnym aneksem dotyczącym zobowiązań międzynarodowych PRL. Dla związku oznaczało to uzyskanie legalnego statusu.

Powstanie Solidarności zmieniło skalę aktywności społecznej. Do organizacji przystępowali robotnicy, nauczyciele, pracownicy służby zdrowia, urzędnicy, dziennikarze i przedstawiciele zakładów naukowych. W szczytowym okresie związek liczył około 9–10 milionów członków.

Solidarność nie była partią polityczną, ale szybko zaczęła pełnić funkcję znacznie szerszą niż tradycyjny związek zawodowy. Reprezentowała pracowników, publikowała własną prasę, organizowała debaty, kontrolowała decyzje administracji i formułowała propozycje reform państwa.

Dla uporządkowania całego kontekstu wydarzeń przydatna jest oś czasu historii Polski, która umieszcza Sierpień 1980 między protestami z 1976 roku, stanem wojennym i przemianami 1989 roku. Chronologia ma tu znaczenie: Solidarność nie doprowadziła do zmiany ustroju natychmiast, lecz stworzyła organizacyjne i społeczne zaplecze późniejszego przełomu.

Karnawał Solidarności i konflikt z władzami PRL

Okres od rejestracji związku do wprowadzenia stanu wojennego bywa określany jako „karnawał Solidarności”. Nazwa oddaje atmosferę gwałtownego rozwoju niezależnej aktywności społecznej.

W zakładach odbywały się zebrania, tworzono biuletyny, podejmowano uchwały i organizowano wybory przedstawicieli.

Jednocześnie gospodarka nadal znajdowała się w głębokim kryzysie. Braki towarów narastały, produkcja spadała, a system kartkowy obejmował kolejne artykuły. Władze obarczały strajki odpowiedzialnością za problemy, związek wskazywał na wieloletnie błędy centralnego planowania.

Konflikty dotyczyły wolnych sobót, dostępu do mediów, rejestracji rolniczej Solidarności, więźniów politycznych i naruszania porozumień. Związek korzystał z krótkich strajków ostrzegawczych oraz groźby strajku generalnego. Władze przygotowywały równolegle plany siłowego ograniczenia działalności organizacji.

W marcu 1981 roku pobicie działaczy związku podczas kryzysu bydgoskiego doprowadziło do czterogodzinnego strajku ostrzegawczego. Była to jedna z największych skoordynowanych akcji protestacyjnych w historii kraju.

We wrześniu i październiku 1981 roku odbył się I Krajowy Zjazd Delegatów Solidarności. Przyjęto program „Samorządnej Rzeczypospolitej” oraz przesłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej, które wywołało ostrą reakcję władz ZSRR i rządów innych państw komunistycznych.

Narastający konflikt zakończył się w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku. Szczegółowy przebieg operacji, internowań, blokady telefonów i ograniczeń życia codziennego przedstawia materiał o tym, jak wyglądał stan wojenny w Polsce.

Które postulaty zostały zrealizowane

Największym sukcesem było powstanie niezależnego związku zawodowego. Uznano także prawo do strajku, zwiększono dostęp Kościoła do mediów, rozpoczęto uwalnianie części więźniów politycznych i rozszerzono możliwość informowania o problemach społecznych.

Nie oznaczało to pełnej realizacji porozumień. Cenzura nadal działała, choć miała mniejsze możliwości ukrywania wydarzeń niż przed sierpniem. Władze opóźniały część zmian, interpretowały zapisy na swoją korzyść lub tłumaczyły brak realizacji kryzysem gospodarczym.

Żądania płacowe szybko traciły znaczenie z powodu inflacji i pogarszającego się zaopatrzenia. Podwyżka nominalnej pensji nie gwarantowała poprawy poziomu życia, jeżeli w sklepach brakowało produktów. Trzyletni płatny urlop macierzyński nie został wprowadzony w postulowanej formie.

Stopniowo ograniczano pracę w wolne soboty, lecz spór o harmonogram trwał przez kolejne miesiące. Postulat wcześniejszych emerytur został zrealizowany tylko częściowo i w odniesieniu do wybranych grup zawodowych.

Postulat	Realizacja do końca 1981 roku
Niezależne związki zawodowe	Zrealizowany poprzez rejestrację NSZZ „Solidarność”
Prawo do strajku	Uznane, lecz bez stabilnych gwarancji ustawowych
Wolność słowa i ograniczenie cenzury	Częściowa poprawa, bez likwidacji cenzury
Uwolnienie więźniów politycznych	Częściowe, później nastąpiły kolejne represje
Podwyżki i rekompensaty cenowe	Częściowe, osłabione przez kryzys i inflację
Poprawa zaopatrzenia	Niezrealizowana; braki pogłębiały się
Wolne soboty	Wdrażane stopniowo i nierównomiernie
Reforma ochrony zdrowia i mieszkań	Bez zasadniczej poprawy przed stanem wojennym

Bilans porozumień należy więc rozpatrywać na dwóch poziomach. W zakresie warunków materialnych wiele żądań pozostało niespełnionych. W zakresie organizacji społeczeństwa nastąpiła zmiana bez precedensu: państwo utraciło pełny monopol na reprezentowanie pracowników i organizowanie życia publicznego.

Dlaczego Porozumienia Sierpniowe zmieniły historię Polski

Najważniejszym osiągnięciem Sierpnia 1980 nie była pojedyncza podwyżka ani ustępstwo gospodarcze. Robotnicy stworzyli niezależną strukturę obejmującą setki zakładów, a następnie miliony obywateli. Zamiast lokalnych protestów powstał mechanizm ogólnokrajowej reprezentacji.

Porozumienia pokazały także skuteczność strajku okupacyjnego i solidarnościowego. Załogi pozostawały w zakładach, utrzymywały dyscyplinę i nie pozwalały władzom izolować poszczególnych przedsiębiorstw. Wspólne postulaty uniemożliwiały zakończenie protestu po przekupieniu jednej grupy.

Ruch połączył ludzi o różnych poglądach. Współpracowali robotnicy, inteligencja opozycyjna, duchowni, specjaliści i mieszkańcy dostarczający żywność. Tak szerokiego porozumienia społecznego nie udało się wcześniej stworzyć ani podczas protestów 1970 roku, ani w 1976 roku.

Tablice z 21 postulatami zostały w 2003 roku wpisane na listę UNESCO „Pamięć Świata”. Dokument uznano za świadectwo pokojowego ruchu społecznego, którego znaczenie wykraczało poza historię Polski.

Znaczenie robotniczych świąt i demonstracji zmieniło się później wraz z rozwojem niezależnego ruchu. Widać to również w historii pochodów pierwszomajowych w PRL i kontrmanifestacji Solidarności, które w latach 80. stały się miejscem rywalizacji między oficjalną propagandą a ruchem opozycyjnym.

Choć legalna działalność Solidarności została przerwana po 16 miesiącach, struktury związku nie zniknęły. Działały w podziemiu, wydawały prasę, organizowały pomoc dla represjonowanych i utrzymywały kontakty zagraniczne. W 1989 roku przedstawiciele opozycji solidarnościowej uczestniczyli w rozmowach Okrągłego Stołu i wyborach 4 czerwca.

Dla uczniów analizujących ten proces istotne jest rozróżnienie dat: strajk w stoczni rozpoczął się 14 sierpnia 1980 roku, postulaty ogłoszono 17 sierpnia, Porozumienie Gdańskie podpisano 31 sierpnia, Solidarność utworzono 17 września, a zarejestrowano 10 listopada. Te wydarzenia należą do najczęściej omawianych zagadnień w zestawieniu dotyczącym matury z historii i najważniejszych dat XX wieku.

Najważniejsze daty Sierpnia 1980

• 1 lipca 1980 – podwyżki cen mięsa i fala lokalnych protestów.
• 8–24 lipca 1980 – strajki w Lublinie i innych ośrodkach.
• 7 sierpnia 1980 – zwolnienie Anny Walentynowicz ze Stoczni Gdańskiej.
• 14 sierpnia 1980 – początek strajku w Stoczni Gdańskiej.
• 16 sierpnia 1980 – próba zakończenia protestu i decyzja o strajku solidarnościowym.
• 17 sierpnia 1980 – ogłoszenie 21 postulatów MKS.
• 18 sierpnia 1980 – wywieszenie postulatów na drewnianych tablicach.
• 23 sierpnia 1980 – rozpoczęcie rozmów z komisją rządową w Gdańsku.
• 30 sierpnia 1980 – podpisanie porozumienia w Szczecinie.
• 31 sierpnia 1980 – podpisanie Porozumienia Gdańskiego.
• 3 września 1980 – porozumienie w Jastrzębiu-Zdroju.
• 11 września 1980 – porozumienie w Hucie Katowice.
• 17 września 1980 – decyzja o utworzeniu jednego ogólnopolskiego związku.
• 10 listopada 1980 – rejestracja NSZZ „Solidarność”.
• 13 grudnia 1981 – wprowadzenie stanu wojennego i delegalizacja działalności związku.

Pytania i odpowiedzi

Czym były Porozumienia Sierpniowe?

Były to umowy zawarte między przedstawicielami władz PRL a komitetami strajkowymi w Szczecinie, Gdańsku, Jastrzębiu-Zdroju i Hucie Katowice. Uznawały część żądań pracowników, w tym możliwość tworzenia niezależnych związków zawodowych.

Kiedy podpisano Porozumienie Gdańskie?

Dokument podpisano 31 sierpnia 1980 roku w Sali BHP Stoczni Gdańskiej. Podpisy złożyli Lech Wałęsa oraz wicepremier Mieczysław Jagielski.

Czego dotyczyło 21 postulatów?

Postulaty dotyczyły niezależnych związków zawodowych, prawa do strajku, wolności słowa, zwolnienia więźniów politycznych, podwyżek płac, zaopatrzenia sklepów, emerytur, ochrony zdrowia, mieszkań, urlopów macierzyńskich i wolnych sobót.

Kto napisał 21 postulatów?

Ostateczną listę opracowała grupa osiemnastu osób związanych z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym. Na dwóch drewnianych tablicach postulaty zapisali Arkadiusz Rybicki i Maciej Grzywaczewski.

Dlaczego strajk w Stoczni Gdańskiej nie zakończył się 16 sierpnia?

Dyrekcja spełniła część żądań stoczniowców, ale inne przedsiębiorstwa nadal protestowały. Anna Walentynowicz, Alina Pieńkowska i pozostali działacze przekonali załogę, że zakończenie strajku pozostawi inne zakłady bez ochrony. Protest wznowiono jako strajk solidarnościowy.

Kiedy powstała Solidarność?

Decyzję o utworzeniu jednego ogólnopolskiego NSZZ „Solidarność” podjęto 17 września 1980 roku. Związek został zarejestrowany przez Sąd Najwyższy 10 listopada 1980 roku.

Czy wszystkie postulaty zostały spełnione?

Nie. Zrealizowano najważniejszy punkt dotyczący niezależnego związku zawodowego, a część innych żądań wykonano tylko częściowo. Kryzys gospodarczy, opór aparatu państwowego i wprowadzenie stanu wojennego uniemożliwiły pełną realizację ustaleń.

Jakie znaczenie miały Porozumienia Sierpniowe?

Doprowadziły do legalnego powstania masowej organizacji niezależnej od partii komunistycznej. Solidarność przetrwała późniejsze represje w podziemiu i stała się jednym z głównych uczestników przemian politycznych prowadzących do wyborów w czerwcu 1989 roku.

Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: Porozumienia sierpniowe 1980 – 21 postulatów, strajki i narodziny Solidarności