Wziąć czy wziąść — poprawna we współczesnej polszczyźnie ogólnej jest wyłącznie pierwsza forma: „wziąć”. Jak informuje redakcja TopFlop, „wziąść” pozostaje formą nienormatywną, mimo że jest często spotykana w języku potocznym. Źródło błędu nie jest przypadkowe: użytkownicy polszczyzny tworzą tę postać przez analogię do takich czasowników jak „siąść”, „usiąść”, „posiąść” czy „trząść”.
To właśnie ta analogia sprawia, że „wziąść” dla wielu osób nie brzmi jak oczywisty błąd. Konstrukcja przypomina istniejące i całkowicie poprawne bezokoliczniki zakończone na „-ść”, dlatego niepoprawna forma może być odbierana jako regularna. Historia samego czasownika pokazuje jednak coś przeciwnego: „wziąć” należy do rodziny wyrazów związanych ze starym czasownikiem „jąć”, a jego budowa nie daje podstaw do dodania głoski „ś”. Narodowe Centrum Kultury ujmuje zasadę jednoznacznie: poprawna jest forma zakończona na „-ąć”, nie „-ąść”.
Dlaczego poprawnie mówi się i pisze „wziąć”
Klucz do zrozumienia tej formy znajduje się w jej pochodzeniu. NCK wskazuje, że „wziąć” jest bardzo starym czasownikiem pochodzącym od „jąć”. W uproszczonej analizie można zobaczyć w nim połączenie przedrostka „wz-” z dawnym czasownikiem „jąć”. Ta sama podstawa przetrwała w wielu innych czasownikach używanych do dziś.
„Piszemy i mówimy poprawnie tylko WZIĄĆ – z samym ć na końcu.”
(Narodowe Centrum Kultury, projekt „Ojczysty – dodaj do ulubionych”)
Do tej rodziny należą między innymi:
- ująć,
- objąć,
- podjąć,
- odjąć,
- zdjąć,
- wyjąć,
- przyjąć,
- przejąć,
- nająć,
- zająć,
- pojąć.
Mechanizm dobrze widać przy prostym porównaniu. Mówimy „objąć”, nie „objąść”; „przyjąć”, nie „przyjąść”; „podjąć”, nie „podjąść”. Z tego samego historycznego systemu wywodzi się „wziąć”.
Narodowe Centrum Kultury podaje przy tym źródła słownikowe i etymologiczne, w tym Słownik etymologiczny języka polskiego Wiesława Borysia, Słownik języka polskiego PWN oraz Uniwersalny słownik języka polskiego.
Skąd więc wzięło się „wziąść”
Odpowiedź daje mechanizm nazywany analogią językową. Użytkownik języka zna wiele bezokoliczników brzmiących podobnie i próbuje nieświadomie podporządkować nietypowy czasownik bardziej regularnemu schematowi.
Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego wskazuje wprost, że błędne „wziąść” powstało pod wpływem form takich jak „usiąść”, „trząść” i „posiąść”.
To istotne, ponieważ wyjaśnia, dlaczego błąd jest trwały. Nie jest to przypadkowe przestawienie liter ani wyłącznie problem ortograficzny. Mówiący tworzy formę, która z punktu widzenia współczesnego wyczucia językowego może wydawać się logiczna, choć nie odpowiada budowie historycznej tego konkretnego czasownika.
Poradnia Językowa Uniwersytetu Warszawskiego w odpowiedzi opublikowanej 26 stycznia 2023 roku również nie pozostawiła wątpliwości co do jej statusu.
„Forma ta, choć jest dość często spotykana, jest niewątpliwie błędna.”
(dr hab. Agata Hącia, Poradnia Językowa UW, odpowiedź z 26 stycznia 2023 roku)
Częste występowanie formy nie oznacza więc jej akceptacji przez normę języka ogólnego.
„Wziąść” nie jest nowym wynalazkiem
Historia błędnej postaci jest długa. Aleksander Brückner w wydanym w 1927 roku Słowniku etymologicznym języka polskiego przy haśle „wziąć” odnotował również rozpowszechnianie się postaci „wziąść”. Tłumaczył ją analogicznym przekształceniem form czasownikowych.
Oznacza to, że problem nie pojawił się wraz z mediami społecznościowymi ani współczesnym językiem internetu. Forma funkcjonowała znacznie wcześniej.
Polskie Radio zwraca uwagę, że można ją znaleźć nawet w dawnych tekstach literackich. Jednocześnie podkreśla, że sam fakt pojawienia się wariantu w literaturze nie oznacza, iż należy traktować go jako zgodny ze współczesną normą. W materiale językowym Polskiego Radia przywołano między innymi zapis „wziąść” w powieści Józefa Mackiewicza.
„Wyraz ten wywodzi się od czasownika jąć.”
(felieton językowy Polskiego Radia dotyczący form „wziąć” i „wziąść”)
Obecność błędnej formy w historycznych tekstach dokumentuje sposób używania języka, ale nie zmienia dzisiejszej kwalifikacji normatywnej.
Jak odmienia się czasownik „wziąć”
Wielki słownik języka polskiego PAN notuje bezokolicznik „wziąć” i podaje jego regularnie używane formy fleksyjne, między innymi „wezmę”, „weźmiesz” oraz „wzięło”. Jako niedokonany odpowiednik aspektowy wskazuje czasownik „brać”.
W praktyce poprawne są między innymi takie formy:
- wziąć,
- wezmę,
- weźmiesz,
- weźmie,
- weźmiemy,
- weźmiecie,
- wezmą,
- wziąłem,
- wzięłam,
- wzięli,
- wzięły,
- wzięty,
- wziąwszy.
Nie należy zatem tworzyć bezokolicznika na podstawie tego, jak brzmią inne czasowniki.
Poprawnie: „Muszę wziąć dokumenty”.
Poprawnie: „Chcę wziąć udział w spotkaniu”.
Poprawnie: „Trzeba wziąć pod uwagę wszystkie koszty”.
Błędnie: „Muszę wziąść dokumenty”.
Błędnie: „Chcę wziąść udział”.
Jest jeszcze jedna pułapka: wymowa „wziąć”
Pisownia i wymowa nie pokrywają się tu całkowicie. Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego wyjaśnia, że normatywna wymowa bezokolicznika jest zapisywana fonetycznie jako [wziońć]. Dotyczy to również innych form: zapisujemy „wziąłem”, „wzięłam”, „wzięli”, ale samogłoski nosowe przed „ł” i „l” tracą nosowość.
To może dodatkowo komplikować intuicję użytkowników języka. Kto kieruje się przede wszystkim brzmieniem, a nie budową wyrazu, może próbować zapisywać go według innych znanych wzorców.
Nie zmienia to jednak formy bezokolicznika: w piśmie pozostaje zawsze „wziąć”.
Najprostszy sposób, żeby zapamiętać poprawną formę
Najbezpieczniej nie zestawiać „wziąć” z „siąść”, lecz z czasownikami należącymi do tej samej rodziny historycznej.
Jeżeli poprawne są:
„ująć” — „objąć” — „przyjąć” — „podjąć” — „zająć”,
to ten sam schemat pozwala łatwo zapamiętać:
„wziąć”, nie „wziąść”.
Drugi praktyczny test daje odmiana: „wezmę”, „weźmiesz”, „wzięty”, „wzięcie”. Również tutaj nie pojawia się element uzasadniający bezokolicznik z „ś”.
Norma pozostaje zatem jednoznaczna: wziąć jest formą poprawną, a wziąść — częstą, utrwaloną w mowie, lecz błędną w ogólnej polszczyźnie normatywnej. Potwierdzają to zarówno materiały Narodowego Centrum Kultury, jak i odpowiedzi akademickich poradni językowych.
Warto przeczytać także nasz kolejny materiał, w którym szerzej wyjaśniamy podobny temat: „Poza tym” czy „pozatym”? Prosta zasada, dzięki której już się nie pomylisz
